Malbork – gdzie to właściwie jest i skąd ta nazwa?
Zanim wejdziemy w wielką historię krzyżackiej stolicy, warto na chwilę zatrzymać się przy samym mieście – bo Malbork to nie tylko zamek, choć trzeba przyznać, że to on skradł tu cały blask. Stojąc nad brzegiem Nogatu, łatwo ulec złudzeniu, że poza monumentalnymi murami warowni nie ma tu już nic więcej do zobaczenia. Nic bardziej mylnego.
Gdy tylko opuścimy terytorium zamkowego podzamcza i zrobimy kilka kroków w stronę centrum, odkryjemy, że współczesny Malbork ma swój własny, nieco spokojniejszy rytm i kilka miejsc, które świetnie uzupełniają wizytę w dawnej siedzibie wielkich mistrzów. To idealne sposób na niespieszny spacer. Można tu odnaleźć ślady dawnych obwarowań miejskich, przejść się urokliwą nadrzeczną promenadą czy spojrzeć na potężną warownię z zupełnie nowej perspektywy.
Poniżej znajdują się opisy najciekawszych miejsc i atrakcji w mieście, które zdecydowanie warto zobaczyć po zejściu z zamkowych murów.
Gdzie leżymy na mapie?
Malbork znajdziecie w województwie pomorskim, w krainie zwanej Powiślem, tuż nad rzeką Nogat – bocznym ramieniem Wisły, które odrywa się od głównego nurtu i płynie własną drogą aż do Zalewu Wiślanego. To lokalizacja, która nie jest przypadkowa. Krzyżacy świetnie wiedzieli, co robią, budując tu swoją twierdzę.
Jeśli chodzi o odległości od większych miast, to Malbork naprawdę nieźle wypada pod względem dostępności. Do Gdańska to raptem około 60 km, do Elbląga jeszcze bliżej, bo jakieś 30 km, do Warszawy trzeba już nadłożyć drogi – to około 300 km w zależności od trasy.
Dzięki temu Malbork świetnie sprawdza się jako przystanek w drodze nad morze albo jednodniowa wycieczka z Trójmiasta, wielu turystów właśnie tak go traktuje, choć oczywiście sam zamek zasługuje na więcej niż pospieszne „wpadłem, zobaczyłem, jadę dalej” .
A skąd wzięła się nazwa?
Tu robi się ciekawie. Malbork to spolszczona wersja niemieckiej nazwy Marienburg , która w dosłownym tłumaczeniu oznacza „Gród Marii” albo „Zamek Marii”. Nie chodzi tu jednak o jakąkolwiek Marię – Krzyżacy, formalnie to zakon rycerski pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, po prostu oddali hołd swojej patronce, nadając imię jej poświęcone głównej twierdzy swojego państwa.
Polska nazwa Malbork pojawiła się z czasem jako naturalne przekształcenie brzmieniowe niemieckiego pierwowzoru i tak już zostało, choć warto pamiętać, że przez wieki funkcjonowały obie nazwy równolegle, w zależności od tego, kto akurat rządził tymi terenami.
Mając już z głowy geografię i etymologię, możemy spokojnie przejść do właściwej opowieści, a ta zaczyna się, jak to zwykle bywa w tych stronach, od Krzyżaków z cegłą w ręku i wielkimi planami.
Malbork trochę historii
Początki (XIII wiek)
Tereny nad Nogatem należały do plemienia pruskiego Pomezanów. W 1274 roku zakon krzyżacki, sprowadzony wcześniej do Polski przez Konrada Mazowieckiego do walki z pogańskimi Prusami, założył tu osadę. Rok później (1276) rozpoczęto budowę zamku konwentualnego – prostego, warownego klasztoru na planie kwadratu, typowego dla wczesnych fundacji krzyżackich. Nazwa jak już wcześniej wspomniałem „Marienburg ” oznacza „Gród Marii” – zakon szczególnie czcił Matkę Boską jako patronkę.
Stolica państwa zakonnego (1309–1454)
Przełomowym momentem był rok 1309, gdy wielki mistrz Zygfryd von Feuchtwangen przeniósł siedzibę zakonu z Wenecji do Malborka – wcześniej Krzyżacy podbili Pomorze Gdańskie, co dało im dostęp do Bałtyku i uczyniło Malbork strategicznie idealnym miejscem.
Przez kolejne dekady zamek rozbudowywano w trzech etapach. Zamek wysoki – najstarsza część, serce klasztorne z kaplicą i kapitularzem, zamek średni rezydencja wielkiego mistrza, wielki refektarz, infirmeria i zamek niski (podzamcze) – zaplecze gospodarcze, warsztaty, zbrojownie, spichlerze.
W szczytowym okresie kompleks zajmował około 21 hektarów i był największą ceglaną budowlą gotycką świata. To tu rezydowali kolejni wielcy mistrzowie, tu odbywały się kapituły generalne zakonu, tu gromadzono skarbiec i archiwum. Malbork był też centrum gospodarczym – zakon prowadził rozległy handel zbożem, bursztynem i drewnem.
Kryzys i wojny z Polską (1410–1466)
15 lipca 1410 roku wojska polsko-litewskie pod wodzą Władysława Jagiełły rozgromiły Krzyżaków pod Grunwaldem. Armia polska ruszyła następnie na Malbork i oblegała zamek od końca lipca do września 1410 roku. Obroną kierował komtur Henryk von Plauen, który skutecznie odparł oblężenie –-twierdza była zbyt dobrze ufortyfikowana, a wśród wojsk polskich zaczęły szerzyć się choroby. Jagiełło odstąpił od oblężenia, choć militarnie Krzyżacy byli już wtedy praktycznie pokonani.
Kolejne kilkadziesiąt lat to narastający kryzys wewnętrzny zakonu – konflikty ze stanami pruskimi (miastami i szlachtą), które w 1440 roku utworzyły Związek Pruski przeciwko rządom krzyżackim. W 1454 roku Związek poprosił króla Kazimierza Jagiellończyka o wcielenie Prus do Korony, co zapoczątkowało wojnę trzynastoletnią.
Zakon, pogrążony w długach, opłacał obronę zamku najemnikami czeskimi. Gdy nie był w stanie im zapłacić, żołnierze pod wodzą Ulricha Czerwonk i w 1457 roku sprzedali zamek malborski wraz z prawami do niego królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi za 190 000 florenów węgierskich. Był to jeden z najbardziej brzemiennych momentów w historii regionu – siedziba wielkich mistrzów przeszła w ręce Polski bez jednej bitwy.
Czasy polskie (1457-1772)
Po II pokoju toruńskim (1466) Malbork formalnie stał się częścią Prus Królewskich, będących pod zwierzchnictwem Korony Polskiej. Zamek przestał być rezydencją zakonną, a stał się siedzibą starostów malborskich i jedną z rezydencji królewskich – bywali tu m.in. królowie polscy podczas podróży przez Prusy. Miasto rozwijało się jako ośrodek handlowy dzięki położeniu na szlaku wiślano-nogackim.
Pod panowaniem pruskim (1772-1918)
Po I rozbiorze Polski w 1772 roku Malbork trafił do Królestwa Prus. Przez pewien czas część zamku pełniła nawet funkcje koszar i magazynów wojskowych, co przyczyniło się do jego dewastacji.
Od początku XIX wieku, w duchu rodzącego się romantyzmu i rosnącego niemieckiego nacjonalizmu, rozpoczęto wielką akcję renowacyjną. Zamek zaczęto postrzegać jako symbol niemieckiej potęgi i „misji cywilizacyjnej” na wschodzie. Prace restauracyjne, prowadzone z przerwami aż do lat 30. XX wieku, miały też wymiar silnie propagandowy – szczególnie po dojściu nazistów do władzy, gdy Malbork stał się miejscem zjazdów i uroczystości gloryfikujących rzekomą niemiecką misję na terenach słowiańskich.
II wojna światowa (1939 – 1945)
W czasie wojny w mieście funkcjonował obóz jeniecki. Największe zniszczenia przyniosły walki o miasto od stycznia do marca 1945 roku, gdy Armia Czerwona szturmowała broniony przez Niemców Malbork. Zamek został zniszczony w znacznym stopniu. Szacunki mówią nawet o utracie połowy substancji zabytkowej, w tym cennych wnętrz, zdobień i wyposażenia gromadzonego przez wieki.
Powojenna odbudowa i współczesność
Po 1945 roku Malbork wrócił do Polski. Zrujnowany zamek przez dekady poddawano żmudnej, wieloetapowej rekonstrukcji prowadzonej przez polskich konserwatorów zabytków – prace w pewnym zakresie trwają zresztą do dziś. W 1961 roku powstało Muzeum Zamkowe w Malborku.
Uznaniem dla skali i jakości tej odbudowy oraz dla wyjątkowej wartości samego zabytku było wpisanie zamku w 1997 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – jako najlepiej zachowany przykład średniowiecznego zamku ceglanego i unikatowy dowód architektury państwa zakonnego.
Dziś Malbork to jedna z najczęściej odwiedzanych atrakcji turystycznych w Polsce, miejsce rekonstrukcji historycznych, pokazów rycerskich i corocznych wydarzeń kulturalnych.
A co można jeszcze zobaczyć poza zamkiem? Malbork w jeden dzień
Bo choć zamek to absolutny numer jeden na liście do zobaczenia, szkoda byłoby zamknąć się tylko w jego murach i od razu wsiadać z powrotem do samochodu. Malbork ma jeszcze kilka miejsc, które spokojnie zmieścicie w jednodniowym zwiedzaniu. Jeśli macie tylko jeden dzień, najlepiej zaplanować go tak: rano zamek, żeby uniknąć największych tłumów i letniego upału, potem jakiś obiad w okolicy, a popołudnie przeznaczyć na spokojny spacer bulwarem i po najciekawszych zakątkach miasta. Szczegółowy opis zamku i jego historii znajdziecie w osobnym artykule, do którego odsyłam tutaj. W ten sposób zobaczycie nie tylko „tę słynną cegłę”, ale też poczujecie klimat samego Malborka, co – uwierzcie – wielu turystów zwyczajnie pomija, a szkoda.
Warto również pamiętać, że zwiedzanie zamku nie kończy się tylko na jego wnętrzach. Koniecznie zajrzyjcie także do zamkowych ogrodów i na tereny podzamcza. Jeśli macie bilet obejmujący dłuższą trasę zwiedzania, warto zostawić sobie trochę czasu na spacer po terenach zewnętrznych, fosach i murach obronnych, które same w sobie są niezwykłym kawałkiem historii i pozwalają spojrzeć na potężną warownię z zupełnie innej perspektywy.
Stare Miasto – Gdzie szukać starówki w Malborku?
W końcówce II wojny światowej Malbork bezpowrotnie utracił swoje Stare Miasto – dziś to już tylko nazwa osiedla. A gdzie teraz szukać jego śladów?
Gdy wyjdziemy z zamku i idąc traktem Jana Pawła II, miniemy kościół pw. św. Jana Chrzciciela , spójrzmy w kierunku Bramy Mariackiej. Wyobraźmy sobie, że po obu stronach ulicy, zamiast dzisiejszych bloków, ciągnęły się kiedyś urokliwe, mieszczańskie kamienice z podcieniami, w których działały tętniące życiem sklepy, lokale usługowe i restauracje. Co ciekawe, niektóre z tych budynków w chwili wybuchu wojny miały zaledwie 40 lat. Zarys tego nieistniejącego już dzisiaj miejsca wciąż jest dobrze widoczny z zamkowej wieży oraz na archiwalnych zdjęciach, które można zobaczyć w Muzeum Miasta Malborka.
W 1945 roku, na skutek zaciętego oblężenia miasta i wzajemnego ostrzału wojsk niemieckich oraz radzieckich, aż 80% malborskiej starówki przestało istnieć. Z powstałego gruzowiska wywieziono prawie 4 miliony cegieł, które posłużyły do odbudowy Warszawy. W czasach PRL w miejscu dawnego Starego Miasta wzniesiono osiedle mieszkaniowe z wielkiej płyty. Dziś wśród bloków stoją ostatnie budynki o średniowiecznym rodowodzie — m.in. Ratusz, Kościół pw. św. Jana Chrzciciela i Brama Mariacka – które również warto odwiedzić.
frgment Starego Miasta i zamek – koniec XIX wieku. (zdj. własność fotopolska.eu)
Stary Ratusz (Ratusz Staromiejski)
Ratusz Staromiejski w Malborku to jeden z najcenniejszych zachowanych zabytków dawnego miasta i jeden z nielicznych reliktów średniowiecznej zabudowy Starego Miasta. Budynek wzniesiono w drugiej połowie XIV wieku (około 1380 roku) przy wschodniej pierzei ówczesnego rynku. Przez stulecia był siedzibą władz miejskich , a w jego wnętrzach odbywały się najważniejsze uroczystości i spotkania związane z życiem Malborka.
Burzliwe dzieje miasta sprawiły, że ratusz był wielokrotnie przebudowywany i naprawiany , szczególnie po zniszczeniach związanych z XV-wiecznymi konfliktami. Charakterystycznym śladem tych zmian jest późnogotycki szczyt południowy . W XIX wieku przeprowadzono prace konserwatorskie, podczas których uzupełniono między innymi uszkodzone elementy dekoracji maswerkowej. Pożar, który wybuchł w Malborku w 1899 roku, doprowadził do kolejnych prac remontowych, obejmujących przede wszystkim część dachową budynku.
Ratusz pełnił swoją funkcję aż do 1929 roku , kiedy władze miejskie przeniosły się do nowego budynku ratusza, będącego dziś siedzibą Urzędu Miasta. W późniejszym okresie w zabytkowym gmachu mieściła się między innymi niemiecka policja. Tragiczny rozdział w historii budynku przypada na lata II wojny światowej. Ratusz był wówczas miejscem śmierci Polaków – przymusowych robotników wywożonych na Żuławy Malborskie. Pamięć o tych wydarzeniach upamiętnia znajdująca się na budynku tablica pamiątkowa.
Na szczególną uwagę zasługują charakterystyczne podcienia , które są jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów ratusza i stanowią wyjątkową pamiątkę po dawnej zabudowie Malborka. Gotycka bryła budynku, ozdobne szczyty i średniowieczny charakter sprawiają, że ratusz jest ważnym elementem historycznego krajobrazu miasta. Dziś, obok Bramy Mariackiej, Bramy Garncarskiej oraz kościoła św. Jana , przypomina o czasach, gdy Malbork był jednym z ważniejszych miast związanych z państwem zakonu krzyżackiego.
Obecnie w tych historycznych murach mieści się Młodzieżowy Dom Kultur y. Jeśli podczas wizyty w Malborku zejdziecie ze sztandarowego szlaku prowadzącego w stronę zamku, warto zajrzeć również tutaj i przejść się pod charakterystycznymi podcieniami ratusza.
Ciekawostka: podczas prac remontowych prowadzonych w 2024 roku w murach ratusza odnaleziono kapsułę czasu. W jej wnętrzu znajdował się między innymi list autorstwa Conrada Steinbrechta , znanego konserwatora zamku w Malborku, opisujący pożar oraz odbudowę ratusza.
Kościół św. Jana Chrzciciela
Kościół św. Jana Chrzciciela to jeden z najstarszych i najcenniejszych zabytków malborskiego Starego Miasta . Pierwsza świątynia parafialna w tym miejscu funkcjonowała już od końca XIII wieku , jednak burzliwe dzieje Malborka sprawiły, że kościół był przez stulecia wielokrotnie przebudowywany. Obecny wygląd świątyni jest przede wszystkim efektem odbudowy rozpoczętej około 1468 roku , po zniszczeniach, jakie przyniosła wojna trzynastoletnia . Prace nad sklepieniem oraz budową nowej dzwonnicy trwały jeszcze do lat 20. XVI wieku .
Świątynia jest ceglaną, trójnawową budowlą gotycką , która przez wieki była ważnym miejscem życia religijnego mieszkańców Malborka. W XIX wieku kościół został dodatkowo obudowany niewielkimi kamieniczkami przeznaczonymi na potrzeby parafii. W okresie międzywojennym przeprowadzono kolejne prace konserwatorskie, podczas których odnowiono między innymi wyposażenie oraz witraże.
Warto zajrzeć również do wnętrza świątyni, gdzie zachowały się cenne zabytki. Do najważniejszych należy średniowieczna rzeźba św. Elżbiety Turyńskiej , a także neogotycki zespół ołtarzy . Kościół św. Jana Chrzciciela przez całą swoją historię pozostawał świątynią katolicką i do dziś jest jednym z ważnych punktów na mapie.
Brama Mariacka
Brama Mariacka, nazywana również Bramą Sztumską , to część elementów średniowiecznego systemu obronnego Malborka. Powstała w drugiej połowie XIV wieku i stanowiła ważny punkt komunikacyjny prowadzący do miasta od strony południowej. Wraz z murami obronnymi, fosami oraz innymi bramami była częścią rozbudowanych fortyfikacji, które miały chronić mieszkańców Malborka.
Z bramą związana jest również ciekawa historia jej nazwy. Początkowo określano ją jako Bramę Przewozową lub Sztumską , jednak od połowy XV wieku zaczęła upowszechniać się nazwa Brama Mariacka . Wiązało się to z istniejącą nad zewnętrzną bramą kaplicą poświęconą Najświętszej Marii Pannie, w której znajdował się cudowny obraz Matki Bożej. Kaplica nie przetrwała jednak burzliwych wydarzeń kolejnych stuleci. Została zniszczona podczas najazdów szwedzkich w XVII wieku.
Brama, podobnie jak wiele innych zabytków Malborka, doświadczyła licznych zniszczeń. W 1838 roku pożar strawił jej dach , a w czasie II wojny światowej budowla została wypalona i uszkodzona przez ostrzał. Po wojnie przeprowadzono prace zabezpieczające, a następnie w 1964 roku odbudowano bramę . W latach 70. XX wieku zaadaptowano ją na kawiarnię, a później obiekt pełnił również funkcje gastronomiczne.
Zniszczenia podczas II Wojny Światowej
Dziś Brama Mariacka jest jednym z ciekawszych, choć często pomijanych zabytków Malborka. Obecnie w Bramie Mariackiej działa Pub Baszta , dzięki czemu średniowieczny zabytek nadal pełni funkcję użytkową. Warto jednak pamiętać, że obiekt jest stopniowo remontowany i poddawany pracom konserwatorskim, które mają przywrócić jego dawny wygląd i zabezpieczyć go na kolejne lata. W 2026 roku kontynuowane są prace przy elewacji oraz elementach obronnych budowli.
Bulwar nad Nogatem
Jeśli po zwiedzaniu zamku będziecie mieli ochotę trochę odpocząć, warto wybrać się na Bulwar nad Nogatem . To świetne miejsce na spokojny spacer w bezpośrednim sąsiedztwie potężnej krzyżackiej warowni. Z jednej strony mamy spokojnie płynący Nogat, a z drugiej imponującą panoramę zamku, dzięki czemu można spojrzeć na niego z zupełnie innej perspektywy. Po drodze znajdziecie ławki, punkty widokowe, restauracje i kawiarnie z tarasami, a w sezonie letnim również możliwość skorzystania z różnych atrakcji nad wodą.
Bulwar szczególnie dobrze sprawdzi się na popołudniowy lub wieczorny spacer . Po zachodzie słońca oświetlony zamek odbijający się w wodach Nogatu . To również dobre miejsce na chwilę odpoczynku po kilku godzinach zwiedzania zamkowych wnętrz.
Spacerując wzdłuż rzeki, można również dotrzeć w kierunku Parku Północnego , gdzie czekają alejki spacerowe, tereny zielone, miejsca do wypoczynku i rekreacji. W sezonie letnim okolice bulwaru ożywają jeszcze bardziej dzięki rejsom po Nogacie oraz możliwości wypożyczenia kajaków czy rowerów wodnych. Jeśli więc po zwiedzaniu zamku chcecie zobaczyć Malbork z nieco spokojniejszej strony, spacer bulwarem będzie bardzo dobrym pomysłem.
Kładka piesza przez Nogat
Kładka piesza przez Nogat, znana również jako Most św. Wojciecha , to jedna z najwygodniejszych przepraw dla turystów odwiedzających Malbork. Można nią przejść z jednej strony rzeki na drugą i jednocześnie podziwiać malborski zamek z nieco innej perspektywy. Dla wielu osób przyjeżdżających do miasta jest to również najkrótsza droga prowadząca z parkingów w Kałdowie w kierunku słynnej krzyżackiej warowni.
Obecna konstrukcja kładki powstała w latach 90. XX wieku , jednak historia przepraw w tym miejscu sięga znacznie dalej. Wcześniej znajdowały się tutaj drewniane mosty i konstrukcje oparte na łodziach, a w okresie międzywojennym przeprawa przez Nogat stanowiła nawet granicę pomiędzy Niemcami a Wolnym Miastem Gdańskiem . Dzisiejsza kładka jest przeznaczona dla pieszych i rowerzystów i stanowi ważny element spacerowej trasy wzdłuż rzeki.
Warto przejść się nią nie tylko po to, aby dostać się na drugą stronę Nogatu. Sama przeprawa jest dobrym punktem widokowym, z którego można spojrzeć na rzekę, okoliczne tereny oraz potężną sylwetkę zamku. Szczególnie przyjemnie jest wybrać się tutaj podczas spokojnego spaceru po zwiedzaniu zamku i połączyć przejście kładką z odpoczynkiem na Bulwarze nad Nogatem .
Muzeum miasta Malborka
Jeśli chcecie poznać Malbork nie tylko od strony słynnego zamku, warto zajrzeć właśnie tutaj. Placówka rozpoczęła działalność w 2018 roku , a jej siedzibą jest piękna, zabytkowa willa z końca XIX wieku przy ulicy Tadeusza Kościuszki 54. To właśnie tutaj można bliżej poznać historię miasta i jego mieszkańców, która często pozostaje w cieniu potężnej krzyżackiej warowni.
Muzeum gromadzi i opracowuje pamiątki związane z dziejami Malborka – stare fotografie, dokumenty, listy, książki oraz przedmioty związane z codziennym życiem mieszkańców . Warto zajrzeć również do piwnic muzeum , gdzie przygotowano wystawy poświęcone historii Malborka w okresie II wojny światowej . To właśnie tutaj można dowiedzieć się więcej o trudnych i tragicznych wydarzeniach, które dotknęły miasto i jego mieszkańców. Ekspozycje pozwalają spojrzeć na wojenną historię Malborka z lokalnej perspektywy i lepiej zrozumieć, jak wielkie zmiany przyniósł ten okres.
W muzeum organizowane są również wystawy czasowe , dzięki czemu podczas kolejnych wizyt można zobaczyć nowe ekspozycje i poznać kolejne, często mniej znane historie związane z Malborkiem. Warto więc przed wizytą sprawdzić aktualny program muzeum, ponieważ oferta wystaw zmienia się w ciągu roku.
Wstęp do Muzeum Miasta Malborka jest bezpłatny , dlatego jest to miejsce, które zdecydowanie warto odwiedzić podczas spaceru po mieście. W budynku znajduje się również Informacja Turystyczna , gdzie można uzyskać przydatne informacje dotyczące atrakcji Malborka i okolic, a także dowiedzieć się, co jeszcze warto zobaczyć podczas pobytu.
Zewnętrzne Muzeum Fortyfikacji
Warto wybrać się również do Zewnętrznego Muzeum Fortyfikacji . To ciekawa część malborskiego zespołu zamkowego, która pozwala lepiej zrozumieć, jak rozbudowany był system obronny tej potężnej średniowiecznej warowni.
Podczas spaceru można zobaczyć pozostałości dawnych murów, wałów, fos i innych elementów umocnień , które przez wieki chroniły zamek i miasto. Teren zewnętrzny pozwala spojrzeć na twierdzę z innej perspektywy i zobaczyć, jak wykorzystywano naturalne ukształtowanie terenu oraz system fortyfikacji do obrony całego kompleksu.
Dużym plusem jest to, że Zewnętrzne Muzeum Fortyfikacji działa pod gołym niebem, a jego zwiedzanie jest całkowicie bezpłatne. Teren jest dostępny 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu , więc można wybrać się tutaj o dowolnej porze – również wieczorem, kiedy okolica zamku nabiera zupełnie innego klimatu.
To miejsce szczególnie przypadnie do gustu osobom zainteresowanym historią wojskowości i architekturą obronną . Spacerując wśród dawnych umocnień, można łatwiej wyobrazić sobie, jak wyglądało funkcjonowanie zamku w czasach, gdy jego mury miały przede wszystkim chronić mieszkańców i załogę przed atakiem. Warto więc zarezerwować sobie trochę czasu na spacer po terenach zewnętrznych ,.
Pomnik Kazimierza Jagiellończyka i plac w Malborku
W samym centrum Malborka, przy miejskim deptaku, znajduje się Plac Kazimierza Jagiellończyka , którego główną ozdobą jest pomnik polskiego króla. Monument został odsłonięty w 2010 roku i przedstawia Kazimierza Jagiellończyka siedzącego na koniu, z berłem skierowanym w stronę zamku. Wykonana w całości z brązu rzeźba ma 3,48 metra wysokości i przypomina o ważnym momencie w historii miasta.
To właśnie Kazimierz Jagiellończyk w czerwcu 1457 roku triumfalnie wjechał do Malborka , obejmując zamek i miasto we władanie polskiego króla. Wydarzenie to zapoczątkowało trwający aż 315 lat okres polskich rządów w Malborku , dlatego postać króla zajmuje tak ważne miejsce w historii miasta.
Sam plac jest dziś jednym z bardziej popularnych miejsc spotkań i odpoczynku w centrum Malborka. Jego dodatkową atrakcją jest multimedialna fontanna , której forma nawiązuje do średniowiecznych symboli – tarczy rycerskiej i skrzyżowanych mieczy. Woda wydobywa się tutaj z niemal 50 dysz , a pokazy odbywają się przy muzyce, tworząc ciekawy spektakl szczególnie efektowny po zmroku. W okolicy znajdziecie również kawiarnie, lodziarnie i restauracje, dlatego jest to dobre miejsce na chwilę odpoczynku podczas zwiedzania miasta.
Dworzec kolejowy
Choć większość osób przyjeżdżających do Malborka kieruje swoje kroki prosto w stronę zamku, warto zwrócić uwagę na zabytkowy dworzec kolejowy , który sam w sobie jest ciekawym przykładem architektury. Obecny budynek dworca oddano do użytku w 1890 roku i wzniesiono go w charakterystycznym dla Malborka stylu neogotyckim , nawiązującym do ceglanej architektury słynnej krzyżackiej warowni. Bogato zdobiona elewacja wykonana z cegły licowej i glazurowanej oraz efektowny, zróżnicowany dach sprawiają, że budynek zdecydowanie wyróżnia się w miejskim krajobrazie.
Dworzec ma również ciekawą historię. Malbork już od połowy XIX wieku był ważnym punktem na kolejowej mapie regionu, a rozwój kolei przyczynił się do szybkiego rozwoju miasta i zabudowy terenów pomiędzy dworcem a Starym Miastem. Sam budynek przetrwał zawieruchę II wojny światowej, a w 1945 roku uniknął spalenia. Podczas późniejszego remontu zachowano między innymi ślady po kulach z czasów wojny , które do dziś są świadectwem burzliwej historii tego miejsca.
W latach 2010-2014 dworzec przeszedł gruntowny remont, podczas którego odnowiono zarówno elewację, jak i wnętrza. Przywrócono dawny wygląd wielu detali, między innymi drewnianych stropów i kolumn, polichromii oraz historycznych herbów zdobiących główną halę. Można wśród nich dostrzec herby dawnych miast pruskich, między innymi Gdańska, Królewca czy Elbląga.
Warto więc, nawet jeśli przyjeżdżacie do Malborka samochodem, zajrzeć na dworzec i zobaczyć jego wnętrze. To jeden z tych zabytków, które łatwo przeoczyć, a który świetnie pokazuje, że historia Malborka to nie tylko średniowieczny zamek, ale również piękna architektura z czasów, gdy kolej zmieniała oblicze całego miasta.
Makieta zamku
Ciekawym uzupełnieniem zwiedzania Malborka jest makieta zamku krzyżackiego , która pozwala zobaczyć ogrom całego kompleksu z zupełnie innej perspektywy. Makieta znajduje się w pobliżu Hotelu Bastion , przy ulicy Józefa Piłsudskiego. To dobre miejsce, aby zatrzymać się na chwilę i zobaczyć potężną krzyżacką warownię przedstawioną w formie przestrzennego modelu. Dzięki makiecie łatwiej zrozumieć ogrom całego kompleksu oraz jego rozplanowanie.
Można na niej zobaczyć poszczególne części zamku, mury obronne, baszty, bramy i zabudowania całego założenia . To szczególnie ciekawa atrakcja dla osób, które chcą spojrzeć na zamek jako na jedną wielką warownię, a nie tylko zwiedzać jego poszczególne wnętrza.
Warto zajrzeć tutaj podczas spaceru po Malborku , szczególnie przed zwiedzeniem zamku. Makieta pozwala lepiej wyobrazić sobie skalę największej ceglanej twierdzy średniowiecznej Europy i zobaczyć ją z zupełnie innej perspektywy.
Brama Garncarska
Brama Garncarska to jeden z zachowanych elementów średniowiecznego systemu obronnego Malborka i jednocześnie jedna z mniej znanych atrakcji miasta. Znajduje się w pobliżu dawnego Starego Miasta i przez wieki stanowiła jeden z punktów prowadzących przez mury obronne. Jej nazwa związana jest prawdopodobnie z rzemieślnikami zajmującymi się garncarstwem , którzy mieli swoje warsztaty w tej części miasta.
Brama została wzniesiona w drugiej połowie XIV wieku , w okresie rozbudowy miejskich fortyfikacji. Jej gotycka, ceglana forma dobrze wpisuje się w charakter dawnego Malborka, którego zabudowa przez wieki była zdominowana przez charakterystyczną czerwoną cegłę. W przeszłości brama pełniła nie tylko funkcję komunikacyjną, ale była również częścią systemu obronnego, który wraz z murami, basztami i fosami zabezpieczał mieszkańców miasta.
Dziś Brama Garncarska jest jednym z ciekawych śladów średniowiecznego Malborka , które warto zobaczyć podczas spaceru po mieście. Nie jest może tak spektakularna jak potężny zamek, ale właśnie takie niewielkie zabytki pozwalają lepiej zrozumieć, jak wyglądało dawne miasto i jak rozbudowany był jego system obronny.
Wieża Ciśnień
Jednym z ciekawszych, choć często pomijanych zabytków Malborka jest Wieża Ciśnień , stojąca przy Placu Słowiańskim 14 . Została wybudowana w 1905 roku , w związku z budową nowoczesnego miejskiego systemu wodociągowego. W jej stalowym zbiorniku można było zgromadzić około 500 m³ wody , która następnie trafiała do miejskiej sieci wodociągowej. Charakterystyczna neogotycka forma wieży nawiązuje do średniowiecznej architektury Malborka i doskonale pasuje do ceglanego charakteru miasta.
Wieża ma ponad 30 metrów wysokości i została zbudowana na planie ośmioboku. Jej ceglana bryła, kamienny cokół, smukłe pilastry oraz wysoki dach z chorągiewką i datą „1905” sprawiają, że jest to jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków techniki w Malborku. W 2018 roku rozpoczął się jej remont, który zakończono w 2019 roku, przystosowując obiekt do nowych funkcji.
Obecnie wieża pełni również funkcje kulturalne i społeczne. W jej wnętrzach znajduje się galeria, świetlica oraz punkt widokowy , a w przestrzeni galerii organizowane są wystawy. Największą atrakcją dla turystów jest możliwość wejścia na punkt widokowy , z którego można spojrzeć na Malbork z góry i zobaczyć miasto z zupełnie innej perspektywy.
Zwiedzanie Wieży Ciśnień jest bezpłatne , a według aktualnych informacji dla turystów obiekt jest udostępniany w wybrane dni tygodnia. Warto więc przed wizytą sprawdzić aktualne godziny otwarcia.
Dawny kościół św. Jerzego w Malborku
Dawny kościół św. Jerzego , obecnie noszący wezwanie Matki Bożej Nieustającej Pomocy , znajduje się przy ulicy Armii Krajowej , na południe od historycznego Starego Miasta. Pierwsze wzmianki o świątyni pochodzą z początku XV wieku , a jej wezwanie wskazuje, że mogła być związana z funkcjonującym w tym miejscu leprozorium , czyli szpitalem dla osób chorych na trąd. W XV wieku kościół został niemal całkowicie odbudowany po zniszczeniach wojny trzynastoletniej.
W XVI wieku świątynia przeszła w ręce luteranów i przez kolejne stulecia służyła miejscowej społeczności ewangelickiej. Obecny budynek pochodzi z lat 1712-1714 . Jego wnętrze ma formę trzynawowej hali , a drewniany strop został wykonany tak, aby przypominał gotyckie sklepienie krzyżowe. Takie rozwiązanie nadaje świątyni wyjątkowy charakter i odróżnia ją od typowych ceglanych kościołów, które możemy spotkać w Malborku i na Pomorzu.
Po II wojnie światowej kościół został przejęty przez katolików, a w 1958 roku zmieniono jego wezwanie na Matki Bożej Nieustającej Pomocy . W jego wnętrzu zachowały się interesujące zabytki, między innymi chrzcielnica pochodząca jeszcze ze starszej świątyni oraz rzeźbiona scena Pasji z 1687 roku . Z późniejszego okresu pochodzą natomiast ambona z lat 1713–1714 oraz ołtarz główny datowany na około 1718 rok.
Budynek Starostwa Powiatowego
Jednym z ciekawszych budynków znajdujących się w centrum Malborka jest gmach Starostwa Powiatowego , mieszczący się przy Placu Słowiańskim 17 . Budynek znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie zabytkowej Wieży Ciśnień , dzięki czemu obie atrakcje można zobaczyć podczas jednego spaceru. Reprezentacyjny gmach wyróżnia się charakterystyczną ceglaną architekturą , która dobrze wpisuje się w historyczny charakter miasta.
Gmach powstał pod koniec XIX wieku , w okresie dynamicznego rozwoju Malborka. Jego architektura nawiązuje do popularnego w regionie historyzmu , widocznego między innymi w zastosowaniu czerwonej cegły i dekoracyjnych detali architektonicznych. Budynek od początku związany był z administracją i pełnił funkcje urzędowe.
Dziś jest siedzibą Starostwa Powiatowego w Malborku , gdzie funkcjonują poszczególne wydziały urzędu i załatwiane są sprawy mieszkańców powiatu. Choć nie jest to typowa atrakcja turystyczna i wnętrza budynku nie są przeznaczone do regularnego zwiedzania, warto zwrócić uwagę na jego interesującą bryłę i historyczną architekturę podczas spaceru po centrum miasta.
Baszta Maślankowa
Jednym z ciekawszych elementów zespołu zamkowego w Malborku jest Baszta Maślankowa , znajdująca się na terenie Przedzamcza , w północnej części kompleksu. Wzniesiono ją w latach 1335-1340 i była jedną z najważniejszych wież strażniczych zamku. Ma prawie 29 metrów wysokości , a jej charakterystyczna, smukła sylwetka jest dobrze widoczna między innymi z przejeżdżających przez Malbork pociągów.
Z basztą związana jest również ciekawa legenda, która dała początek jej nietypowej nazwie. Według jednej z opowieści mieszkańcy Malborka zbuntowali się przeciwko wprowadzeniu przez Krzyżaków podatku od ubijania masła. Za karę buntowników zamknięto w wieży, która od tego wydarzenia miała być nazywana Basztą Maślankową . To jednak tylko legenda, która przez lata stała się częścią lokalnych opowieści związanych z zamkiem.
Na szczycie baszty znajduje się charakterystyczna figura kobiety ubijającej masło , nazywana popularnie Babą Maślaną . Zwieńczenie w tej formie powstało dopiero na początku XX wieku i do dziś jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów baszty.
Baszta Maślankowa nie jest obecnie udostępniona do zwiedzania , ale warto zobaczyć ją z zewnątrz podczas spaceru. Jej położenie na północnym krańcu Przedzamcza sprawia, że jest ciekawym uzupełnieniem zwiedzania głównego kompleksu i kolejnym świadectwem tego, jak rozbudowany był system obronny malborskiej twierdzy.
Plan zwiedzania Malborka: Przebieg trasy krok po kroku z mapką ETAP 1: Od zamku w stronę dawnej starówki i Nogatu
Zwiedzanie rozpoczynamy przy Zamku w Malborku , skąd po zakończeniu wizyty w głównej warowni wychodzimy w stronę rzeki lub terenu dawnego podzamcza. Tuż obok mijamy Basztę Maślankową Następnie przechodzimy przez Kładkę pieszą przez Nogat Schodzimy na odnowiony Bulwar nad Nogatem ETAP 2: Sercem dawnego miasta ETAP 3: Dawne obwarowania miejskie i ciąg pieszy
Dalsza droga prowadzi przez Zewnętrzne Muzeum Fortyfikacji Przy ulicy Piłsudskiego czeka odlana z brązu, szczegółowa Makieta zamku Wchodzimy na teren, którego strzeże Brama Garncarska ETAP 4: Centrum i reprezentacyjne obiekty
