Położenie, pochodzenie nazwy
Bełk to wieś położona w południowo-zachodniej części województwa śląskiego, w powiecie rybnickim, w gminie Czerwionka-Leszczyny. Choć dziś jest to spokojna miejscowość, jej historia sięga czasów średniowiecza, a okolice Bełku były zasiedlone już wiele wieków temu.
Nie istnieje jedna, całkowicie pewna wersja pochodzenia nazwy miejscowości. Starsze źródła wywodziły ją od prasłowiańskiego imienia Biela . Obecnie częściej wskazuje się jednak na topograficzne pochodzenie nazwy , związane z charakterem tutejszego terenu i występującymi tutaj wodami. Według tej interpretacji nazwa Bełk może mieć związek z określeniem oznaczającym bełkot wody , czyli charakterystyczny odgłos wydawany przez płynącą lub przelewającą się wodę. Nie jest to zresztą przypadkowe skojarzenie – przez okolice miejscowości przepływa Bierawka , a dawniej w krajobrazie tego terenu znajdowało się znacznie więcej cieków, podmokłych miejsc i niewielkich zbiorników wodnych.
Pierwsza znana wzmianka o Bełku pochodzi z około 1280 roku i znajduje się w tzw. Księdze fundacyjnej biskupstwa wrocławskiego . Jest to jedno z najważniejszych średniowiecznych źródeł dotyczących osadnictwa na Śląsku, dlatego wzmianka ta potwierdza, że miejscowość istniała już w XIII wieku.
Z najstarszymi dziejami Bełku wiąże się również grodzisko , którego pozostałości znajdują się w rejonie dzisiejszego kopca, położonego nad rzeką Bierawką. To właśnie z tym miejscem najprawdopodobniej należy łączyć najstarsze ślady osadnictwa i funkcjonowania tutejszego ośrodka. Usytuowanie w pobliżu rzeki nie było przypadkowe. W średniowieczu dostęp do wody miał duże znaczenie zarówno dla codziennego życia mieszkańców, jak i dla funkcjonowania osady.
Dzisiejszy Bełk jest oczywiście zupełnie innym miejscem niż średniowieczna osada, jednak zachowane ślady dawnego osadnictwa przypominają, że jego historia rozpoczęła się znacznie wcześniej, niż mogłoby się wydawać podczas zwykłego przejazdu przez miejscowość. To właśnie średniowieczne grodzisko i związana z nim historia sprawiają, że Bełk jest jednym z ciekawszych miejsc w tej części powiatu rybnickiego.
Tablica ścieżki edukacyjnej Śladami Bełka
Kopiec – „Wzgórze Lukasów”
Kopiec z wieńczącą go kaplicą nagrobną należy z pewnością do najciekawszych i mogących się poszczycić najbogatszą historią miejsc w Bełku. Sam kopiec, jak już w/w, jest najpewniej pozostałością średniowiecznego grodziska , który pełnił rolę obronną, wyznaczającego pierwotne centrum osady, znajdującej się przy starym, wiodącym z południa na północ, szlaku handlowym prowadzącego aż na Morawy. Warto dodać, że kopiec jest jedynym takim zabytkiem w okręgu rybnickim 30 tego rodzaju obiektów . Według autora pierwszej monografii wsi, Ludwika Musioła , gródek ten mógł być siedzibą rzekomego założyciela osady – Bełka, choć tej tezy nie potwierdzają jednak ani historycy, ani archeolodzy.
Gródki stożkowate należą do najprostszych form założeń obronnych , czego obiekt w Bełku jest dobrym przykładem. Ma kształt płasko ściętego stożka i zajmuje powierzchnię ok. 10-11 arów . Jest to sztuczny nasyp, o stromych zboczach, usypanych przez człowieka z ziemi wydobytej z otaczającej go szerokiej fosy, która obecnie nie jest zbyt dobrze widoczna w terenie. Można zakładać, że na szczycie kopca znajdowała się masywna, drewniana wieża , która posiadała charakter mieszkalno-obronny. Nie ma jednoznacznych dowodów, czy założenie obronne posiadało jakieś dodatkowe umocnienia, ale uważa się, że tego rodzaju obiekty posiadały jeszcze palisadę otaczającą wierzchołek kopca , a dodatkowo mogły być też wzmacniane jego zbocza.
Kolejnym atutem kopca w Bełku jest jego położenie , ponieważ tego typu obiekty były wznoszone nad ciekami rzecznymi i na terenach podmokłych, taka lokalizacja w terenie utrudniała dostęp i podnosiła jego walory obronne. Być może znaleziska ceramiki średniowiecznej , które datowane są na XIII i XIV wiek , pochodzą z czasów budowy tego obiektu. Obecnie są one przechowywane w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu .
Tak mogło wyglądać wzgórze w średniowieczu
Kamienna neogotycka kaplica wieńcząca kopiec, jest od niego znacznie młodsza. Wzniesiono ją z inicjatywy właściciela Bełku Antona Gemandera w 1860 roku , o czym świadczy data wyryta na jednym z kamieni bocznej ściany budynku. Kaplicę tę wzniesiono z przeznaczeniem na grobowiec rodzinny fundatora , dlatego też pod nią znajduje się wymurowana, niedostępna jednak dla odwiedzających, a szkoda – krypta rodowa Gemanderów i Lukasów . Spoczywa tam czterech lub pięciu, niektóre źródła podają nawet siedmioro przedstawicieli tych rodzin, w tym przedwcześnie zmarła znana w środowisku lokalnym Eleonora Lukas , słynąca ponoć z urody, zmarła młodo, najprawdopodobniej podczas epidemii grypy, mającej miejsce w czasie I wojny światowej. Z okolicznościami jej śmierci wiąże się wiele opowieści ludowych, mówiących m. in. o zgonie przy połogu, nie znajdują jednak one potwierdzenia w faktach. Nie ulega wszakże wątpliwości, że na wyobraźnię mieszkańców mocno zadziałał przypadek młodo zmarłej dziedziczki pochowanej w tak tajemniczym i romantycznym miejscu.
Niestety wnętrza kaplicy na żywo nie było mi dane zobaczyć. Jak wygląda kaplica w środku można odwiedzić stronę Bełku (tutaj planuje się remont kaplicy . Tempo prac jednak uzależnione jest oczywiście od pozyskanych funduszy. Niewątpliwego uroku dodaje kopcowi porastający go starodrzew , posadzony w większej części zapewne podczas budowy kaplicy. Wśród niego wyróżnia się, starszy od reszty, dąb o obwodzie 440 cm .
Warto również dodać, że kopiec Wzgórza Lukasów , bo taka też jest jego nazwa, pochodzi od nazwiska rodu dawnych właścicieli wsi. Znajduje się na terenie Parku Krajobrazowego „ Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich „ . Dodatkowo Wzgórze i kaplica są elementem ścieżki edukacyjnej „Śladami Bełka” , powstałej w latach 2008-2009 . Przyznać trzeba, że jest to ciekawy pomysł. Ścieżka nawiązuje swoją nazwą do rycerza Belka, dawnego właściciela miejscowości , a na jej trasie zlokalizowanych jest siedem ważnych dla Bełku miejsc . Trasa ma długość ok. 2,5 km . Powstała z inicjatywy Grupy Odnowy Wsi Bełk oraz Stowarzyszenia Na Rzecz Rozwoju Wsi Bełk .
Źródło: Tablica informacyjna przy kopcu, www.belk.pl
Data budowy na bocznej ścianie kaplicy
