Twierdza Przemyśl to jeden z największych i najlepiej zachowanych systemów fortyfikacji w Europie – prawdziwy raj dla miłośników historii i militarnych ciekawostek. Jeśli szukacie pomysłu na weekendową wycieczkę, która połączy spacer wśród potężnych fortów z dawką emocji i niesamowitych widoków, ten wpis jest właśnie dla Was. To jednak nie tylko historia – w Forcie Duńkowiczki można też poczuć się jak pilot podczas wirtualnego lotu samolotem albo sprawdzić swój refleks, strzelając wirtualnie z karabinu do nacierających na twierdze.
Czym była Twierdza Przemyśl? Historia, forty i losy twierdzy, powstanie, oblężenie, upadek Zanim przejdziemy do historii Twierdzy Przemyśl, warto najpierw wyjaśnić, czym właściwie ona była. Twierdza Przemyśl nie jest jednym obiektem ani pojedynczym fortem. To ogromny system umocnień , który przez kilkadziesiąt lat budowano wokół miasta. W jego skład wchodziły dziesiątki różnego rodzaju obiektów – przede wszystkim forty główne i pomocnicze, baterie artyleryjskie, schrony, wały, magazyny, prochownie, koszary oraz drogi forteczne .
Można więc powiedzieć, że Twierdza Przemyśl to całość, a poszczególne forty są jej częściami . Kiedy dziś jedziemy zwiedzać Fort XI Duńkowiczki, Fort XV Borek czy inne zachowane obiekty, odwiedzamy kolejne elementy jednej wielkiej twierdzy , która otaczała Przemyśl pierścieniem o długości około 45 kilometrów. Dopiero mając to na uwadze, łatwiej zrozumieć, czym właściwie była Twierdza Przemyśl i dlaczego powstała w tym miejscu.
Trudno dziś patrzeć na Przemyśl bez świadomości, że otaczające miasto wzgórza kryją pozostałości jednej z największych twierdz nowożytnych Europy. Twierdza Przemyśl nie powstała jednak przypadkowo. O jej budowie zdecydowało przede wszystkim strategiczne położenie miasta oraz narastający konflikt pomiędzy monarchią habsburską a Rosją .
Dlaczego zbudowano Twierdzę Przemyśl? W XIX wieku Przemyśl należał do monarchii Habsburgów i był ważnym punktem na jej wschodnich rubieżach . Jego położenie miało duże znaczenie wojskowe. Miasto znajdowało się na ważnym kierunku prowadzącym przez Karpaty, w stronę Węgier i pozostałych części monarchii habsburskiej . Jednocześnie leżało stosunkowo blisko granicy z Rosją , dlatego w przypadku wojny rosyjska armia mogła próbować tędy przedostać się przez Galicję w kierunku Karpat, Węgier, Krakowa i dalej na zachód.
Z tego powodu Przemyśl zaczął odgrywać coraz większą rolę w planach obronnych Austrii . Zabezpieczenie miasta i ważnych szlaków prowadzących przez ten region stało się jednym z powodów, dla których zdecydowano się na budowę rozległych umocnień.
Dlatego Austriacy uznali Przemyśl za naturalną bramę i punkt blokujący drogę ze wschodu . Zadaniem twierdzy miało być zatrzymanie lub spowolnienie rosyjskiej armii, zabezpieczenie ważnych szlaków komunikacyjnych oraz stworzenie zaplecza dla własnych wojsk. Twierdza miała również służyć jako miejsce gromadzenia wojsk, amunicji, żywności i sprzętu oraz jako bezpieczne zaplecze dla armii prowadzącej działania w Galicji.
Kto zbudował Twierdzę Przemyśl – pierwsze umocnienia Twierdzę budowała monarchia Habsburgów – początkowo Cesarstwo Austriackie, a od 1867 roku Austro-Węgry . Historia jej powstania nie zaczęła się jednak od razu od budowy potężnych fortów, które znamy dzisiaj. Pierwsze umocnienia zaczęto budować w 1854 roku , kiedy w związku z napiętą sytuacją polityczną i zagrożeniem wojną z Rosją rozpoczęto tworzenie pierwszego obozu warownego. Były to przede wszystkim ziemne umocnienia i szańce . Prace przerwano już w 1855 roku, gdy zagrożenie minęło.
Do pomysłu stworzenia w Przemyślu stałej twierdzy powrócono później. Od 1878 roku rozpoczęto ponowną rozbudowę umocnień , a w kolejnych latach powstawały już nowoczesne forty, które miały tworzyć system obronny wokół miasta.
Za budowę odpowiadała armia austro-węgierska , a przy pracach uczestniczyli wojskowi inżynierowie, saperzy oraz liczni robotnicy. Nie chodziło przy tym tylko o wzniesienie samych fortów. Trzeba było również zbudować drogi forteczne, koszary, magazyny, prochownie, stanowiska artyleryjskie i inne obiekty potrzebne do funkcjonowania całej twierdzy .
Budowa trwała przez kolejne dziesięciolecia, ponieważ wraz z rozwojem techniki wojskowej zmieniały się również wymagania stawiane fortyfikacjom. Coraz silniejsze działa i nowe rodzaje pocisków sprawiały, że starsze umocnienia trzeba było wzmacniać, przebudowywać lub zastępować nowymi rozwiązaniami.
Fort XI Duńkowiczki
Jak wyglądała Twierdza Przemyśl? Twierdza była systemem pierścieniowym , a nie jednym wielkim obiektem. Najważniejszy był zewnętrzny pierścień fortów o długości około 45 kilometrów . W jego skład wchodziły forty główne i pomocnicze, rozmieszczone na wzgórzach wokół miasta. Oprócz niego istniał wewnętrzny obwód twierdzy oraz linia wspierająca pomiędzy obydwoma pierścieniami.
Warto więc pamiętać, że Twierdza Przemyśl to nazwa całego systemu, a poszczególne forty są jego częściami . Dlatego Fort XI Duńkowiczki czy Fort XV Borek nie są osobnymi twierdzami – są elementami jednej ogromnej Twierdzy Przemyśl.
Ile było fortów? W popularnych opracowaniach najczęściej podaje się, że zewnętrzny pierścień obejmował 44 forty główne i pomocnicze . Jednak twierdza była znacznie większa, ponieważ oprócz fortów składały się na nią również baterie artyleryjskie, schrony, wały, magazyny, prochownie i inne dzieła obronne .
Całość uzupełniała rozbudowana infrastruktura: koszary, szpitale, magazyny oraz sieć dróg fortecznych , które pozwalały zaopatrywać poszczególne części twierdzy i szybko przemieszczać wojsko.
Legenda
1. Numer, 2. Nazwa Fortu, 3. Typ Fortu – PA – fort pancerny, A – fort artyleryjski, PI – fort piechoty, OP – fort opancerzony 4 . Data powstania, 5. Atrakcyjność
Datowanie na podstawie artykułu Adama Sapety i prof. Janusza Bogdanowskiego. Tabela Informator Turystyczny miasta Przemyśl
Twierdza Przemyśl podczas I wojny światowej Największą próbą dla twierdzy była I wojna światowa . W latach 1914-1915 Przemyśl został trzykrotnie oblężony przez wojska rosyjskie . Pierwsze oblężenie nie przyniosło Rosjanom sukcesu. Podczas drugiego rozpoczęło się długotrwałe odcięcie twierdzy od zaopatrzenia. Brak żywności i innych zapasów doprowadził ostatecznie do kapitulacji.
22 marca 1915 roku Twierdza Przemyśl skapitulowała. Przed poddaniem Austriacy wysadzili wiele fortów i innych obiektów, aby nie mogły zostać wykorzystane przez Rosjan. W czerwcu tego samego roku wojska austro-węgierskie i niemieckie odzyskały Przemyśl.
Twierdza Przemyśl dzisiaj Dzisiaj Twierdza Przemyśl jest jednym z najciekawszych zespołów fortyfikacyjnych w Polsce. Jej pozostałości znajdują się w Przemyślu oraz na terenie okolicznych miejscowości i gmin , a niewielka część dawnego systemu leży obecnie po stronie ukraińskiej.
Zwiedzając Twierdzę Przemyśl, nie odwiedzamy więc jednego miejsca. Odkrywamy kolejne fragmenty ogromnego systemu, którego poszczególne forty są częścią. Każdy z nich ma własną historię, wygląd i stopień zachowania, dzięki czemu zwiedzanie twierdzy może być za każdym razem trochę inne.
Źródło: www.visit.przemysl.pl/ // www.powiat.przemysl.pl // www.fortdunkowiczki.pl // Przewodnik Informator Turystyczny – Przemyśl // Forteczna Trasa Rowerowa – Twiewrdza Przemyśl // Materiały punkt informacji turystycznej w Przemyślu
Który fort warto zobaczyć? Skoro wiemy już, czym była Twierdza Przemyśl , pojawia się pytanie, który z jej fortów najlepiej zobaczyć podczas krótkiego pobytu w Przemyślu? A wybór wcale nie jest prosty. Fortów i innych pozostałości dawnej twierdzy jest tak dużo, że nie sposób obejrzeć ich wszystkich podczas jednej wizyty. Trzeba więc zdecydować się na kilka najciekawszych miejsc.
Dlatego podczas naszego pobytu w Przemyślu postanowiliśmy zapytać o radę w Informacji Turystycznej . Pracownik, z którym rozmawialiśmy, znający dobrze okoliczne fortyfikacje, polecił nam kilka miejsc. Ostatecznie wybór padł na Fort XI Duńkowiczki .
To właśnie od niego postanowiliśmy rozpocząć nasze spotkanie z Twierdzą Przemyśl od strony militarnej. Po wcześniejszym zwiedzaniu zabytków i muzeów w centrum miasta była to dla nas ciekawa odmiana – zamiast ulic Starego Miasta ruszyliśmy w stronę okolicznych wzgórz, gdzie zachowały się pozostałości potężnego systemu obronnego.
Fort XI Duńkowiczki – nasz wybór Do Fortu XI Duńkowiczki jedziemy w stronę miejscowości Duńkowiczki. Na miejscu znajduje się bezpłatny parking , który znajduje się bezpośrednio naprzeciwko wejścia do fortu. Możemy więc zostawić samochód i od razu rozpocząć zwiedzanie.
Zwiedzanie fortu jest płatne . Bilet obejmuje wejście na teren udostępnionej części fortu oraz zwiedzanie znajdującego się tutaj Muzeum Narracyjnego Twierdzy Przemyśl . W 2026 roku bilet normalny kosztuje 35 zł, a ulgowy 25 zł.
Na całe zwiedzanie warto przeznaczyć około 1,5-2 godzin . Oczywiście można przejść trasę szybciej, ale jeśli chcemy spokojnie obejrzeć wystawę, skorzystać z multimedialnych atrakcji i przejść po terenie fortu, lepiej nie planować tutaj krótkiej, kilkudziesięciominutowej wizyty.
Opis Fortu XI Duńkowiczki na tablicy przy bramie wejściowej
Fort XI „Duńkowiczki” to jeden najdłużej pozostających w służbie bojowej, jeden z najlepiej zachowanych, a dziś – jeden z najatrakcyjniejszych obiektów Twierdzy Przemyśl . Jest to zabytek silnie przekształcony, w którym odcisnęły się wszystkie wojenne i niewojenne losy Twierdzy Przemyśl.
Powstał jako szaniec polowy z roku 1854 , oznaczony numerem XI; w 1878 przebudowany na prowizoryczny fort artyleryjski , następnie w latach 1885-1887 na stały, dwuwałowy fort artyleryjski , jeden z trzech tego typu w Twierdzy Przemyśl. Forty: X „Orzechowce”, XI „Duńkowiczki” i XIV „Hurko”, klasyfikowane przez Austriaków jako „Hochwallfort” – dosłownie forty o wysokim wale, były wyrazem doświadczeń wojny bałkańskiej 1877-78, ukazujących rolę piechoty wyposażonej w nowoczesne karabiny. Dla niej przewidziany był niski wał; dla artylerii zaś wysoki. Forty takie, nazywane dziś „dwuwałowymi”, przez dawnych autorów wojskowych zwane były po prostu „fortami austriackimi po 1877 r.” Podkreśla to ich rolę jako wkładu austriackiej szkoły fortyfikacyjnej w rozwój światowej myśli wojskowej. Budowa takich fortów była jednak kłopotliwa i ryzykowna. Wał artylerii położony na budynku koszar szyjowych wymagał ich uprzedniego całkowitego wykończenia; fort do samego końca budowy był bezbronny. Było to szczególnie kłopotliwe w newralgicznym, północnym odcinku Twierdzy Przemyśl. Dlatego na czas budowy nowych fortów artyleryjskich pozostawiono w ich międzypolach kilka starszych dzieł by mogły, w razie nagłego zagrożenia przejąć ciężar obrony. Niecałe 10 lat po ukończeniu, Fort XI, m.in. po próbnym ostrzale niemal bliźniaczych „Orzechowiec” w 1896 roku, nadawał się jedynie do kompleksowej modernizacji. Od 1902 roku rozpoczęto przebudowę koszar i wału piechoty fortu. Wzmocniono koszary, postawiono na ich skrzydłach dwa trzydziałowe tradytory dla 8 cm dział M.94 w kazamatach pancernych, w narożniki wału piechoty wbudowano nowe baterie pancerne dla 4 wysuwalno-obrotowych wież pancernych M.2. Były to najbardziej zaawansowane technicznie konstrukcje pancerne w fortyfikacji autro-węgierskiej; wykonano ich jedynie 10 sztuk.
Fort wziął bezpośredni udział w walkach podczas I oblężenia twierdzy , m.in. po odpierał bezpośredni szturm Rosjan 7 października 1914 roku był ostrzeliwany. Przed kapitulacją w marcu 1915 roku wysadzono tradytory, wieże pancerne i kaponiery. Obiekt został prowizorycznie naprawiony przez Rosjan i odbity przez wojska niemieckie i austriackie. Od 30 maja do 2 czerwca 1915 roku, podlegał ostrzałowi z najcięższych moździerzy 42 cm. Ślady trafień są widoczne do dziś. Po raz kolejny prowizorycznie naprawiony, został włączony w skład tzw. „Przyczółka Mostowego Przemyśl” – ostatniej roli obronnej zniszczonej twierdzy. W okresie międzywojennym zdemontowano resztki wież wysuwalno-obrotowych, testowanych dla polskich potrzeb obronnych. Po 2 wojnie światowej fort był silnie dewastowany , aż do postaci otwartego, betonowego monolitu, bez ścian osłonowych. Częściowo zabezpieczony, na przełomie lat 70. i 80. XX w., został dostosowany do funkcji pieczarkarni. Funkcję tę pełnił do pierwszej dekady XXI w.
W latach 2013-2015 wykonano regulację zieleni, udostępniono fosy. Oczyszczono i pobielono ściany, wprowadzono oświetlenie. Zrekonstruowano jedną przykładową ceglaną ścianę komory koszar szyjowych, w innych, wtórnych wykonano okna o prawidłowym obrysie, jednak ściany pozostawiono w neutralnym szarym kolorze dla odróżnienia od elementów oryginalnych. W latach 2024-2025 wykonano kontynuacyjne, szeroko zakrojone prace konserwatorskie i rewaloryzacyjno-adaptacyjne. Wykonano izolację lewego skrzydła koszar szyjowych i odtworzono prawidłową formę wału artylerii umożliwiło to wprowadzenie jedynej w Polsce, scenograficzno-narracyjnej ekspozycji o dziejach Twierdzy Przemyśl w kazamatach tej części koszar. Odtworzono prawidłową formę poterny (podziemne przejście lub korytarz komunikacyjny w dawnych fortyfikacjach) głównej i przelotni, dokonano rekompozycji (uczytelnienia formy) lewostronnej baterii pancernej czyniąc z Fortu XI „Duńkowiczki” turystyczną i edukacyjną „Bramę do Twierdzy Przemyśl”.
Co zobaczymy w Forcie XI Duńkowiczki? Najważniejszą częścią zwiedzania jest Muzeum Narracyjne Twierdzy Przemyśl , urządzone w dawnych kazamatach fortu. Jest to wystawa, która opowiada o historii twierdzy od jej powstania, poprzez rozwój Przemyśla w czasach monarchii austro-węgierskiej, budowę fortyfikacji i wydarzenia związane z trzema oblężeniami podczas I wojny światowej , aż po ślady, które pozostały po walkach.
W kolejnych pomieszczeniach zobaczymy scenografię przedstawiającą życie w tamtych czasach , a także multimedialne prezentacje. Pokazane są między innymi fragmenty dawnych ulic i zabudowy Przemyśla, dzięki czemu możemy zobaczyć, jak wyglądało miasto na początku XX wieku. Są również miejsca pokazujące codzienne życie żołnierzy oraz warunki, w jakich przebywali podczas służby.
Nie jest to więc muzeum, w którym tylko przechodzimy od jednej gabloty do drugiej. Wystawa wykorzystuje scenografię, ekrany, multimedia i elementy interaktywne , dzięki czemu możemy sami uczestniczyć w niektórych prezentacjach.
Jedną z nich jest stanowisko z karabinem , przy którym możemy spróbować wirtualnego strzelania. Jest to oczywiście symulacja, ale pozwala w ciekawy sposób zobaczyć, jak wyglądało wykorzystanie broni podczas walk.
W innym pomieszczeniu możemy natomiast odbyć wirtualny lot samolotem nad Twierdzą Przemyśl . To jedna z ciekawszych części wystawy, ponieważ pozwala spojrzeć na twierdzę z zupełnie innej perspektywy. Z góry możemy zobaczyć rozmieszczenie fortów i lepiej zrozumieć, jak wyglądał cały system obronny. Sala ta nawiązuje do lotniska w Hurku , które podczas I wojny światowej było związane z funkcjonowaniem twierdzy.
Wystawa prowadzi nas również przez historię walk o Przemyśl , pokazując zarówno wydarzenia wojenne, jak i życie żołnierzy. Ważnym elementem jest także przypomnienie o tym, co pozostało po zakończeniu walk – śladach wojny, archeologii pola bitwy i miejscach pamięci.
Po wyjściu z muzeum możemy zwiedzić teren samego fortu . Zobaczymy zachowane fragmenty umocnień, fosę, dawne pomieszczenia oraz pozostałości budynków fortecznych. Możemy również przejść przez podziemne przejścia i korytarze fortu , zobaczyć miejsca, w których znajdowały się stanowiska dla dział oraz inne zachowane elementy dawnych umocnień. Dzięki temu możemy zobaczyć nie tylko wystawę, ale również oryginalne fragmenty fortu i jego układ obronny .
Całość tworzy dość różnorodną trasę. Najpierw poznajemy historię Twierdzy Przemyśl w muzeum, później możemy skorzystać z multimedialnych prezentacji, a na końcu przejść po zachowanych elementach fortu i zobaczyć teren związany z działaniami wojennymi.
Dlatego Fort XI Duńkowiczki okazał się dla nas dobrym wyborem. W jednym miejscu można zobaczyć zarówno zachowany fort, jak i nowoczesną wystawę, która pomaga zrozumieć jego historię oraz funkcjonowanie całej Twierdzy Przemyśl.
Jeżeli jednak mamy więcej czasu i chcemy zobaczyć jeszcze inne atrakcje , warto zapytać o nie pracownika przy zakupie biletu. To właśnie tutaj możemy dowiedzieć się, co jeszcze znajduje się na północnej trasie fortecznej i jak najlepiej zaplanować dalsze zwiedzanie.
Jedną z dodatkowych atrakcji jest Skansen Pola Bitwy , znajdujący się nieopodal Fortu X Orzechowce, w Żurawicy-Bażantarni. Nie znajduje się on bezpośrednio przy Forcie XI, ale można do niego dojechać samochodem. W skansenie odtworzono okopy, ziemianki, stanowiska strzeleckie oraz stanowisko artyleryjskie , dzięki czemu możemy zobaczyć, jak wyglądały polowe umocnienia podczas walk o Twierdzę Przemyśl.
Kolejną atrakcją jest wieża widokowa przy Forcie IXa „Przy Krzyżu” w Ujkowicach . Została ona wybudowana jako część północnej trasy fortecznej i pozwala spojrzeć na okolicę oraz dawne pola bitew z góry.
O tych dodatkowych miejscach najlepiej zapytać przy zakupie biletu w Forcie XI , ponieważ pracownik może podpowiedzieć, które z nich warto odwiedzić i w jakiej kolejności zaplanować dalszą trasę. Dzięki temu wizyta w Duńkowiczkach może być początkiem zwiedzania nie tylko jednego fortu, ale również północnego odcinka Twierdzy Przemyśl .
