Kamienice sprzed wieków, kościoły, zamkowe wzgórze i forty jednej z największych twierdz w Europie – brzmi jak plan na kilka różnych wycieczek? Niby tak, a jednak wszystko to czeka na nas w Przemyślu. Miasto naprawdę potrafi zaskoczyć różnorodnością atrakcji i ilością historii, którą można tutaj odkryć. Jeśli więc szukacie fajnego pomysłu na weekend, ten wpis jest właśnie dla Was. Pokażę Wam najciekawsze miejsca w Przemyślu i podpowiem, jak zaplanować zwiedzanie, żeby zobaczyć jak najwięcej, a jednocześnie nie tracić czasu i jak najmniej chodzić w kółko.
Przemyśl – położenie, pochodzenie nazwy i najbliższa okolica
Przemyśl to jedno z najstarszych miast południowo-wschodniej Polski . Położony nad Sanem , w malowniczym miejscu na styku Pogórza Przemyskiego i Kotliny Sandomierskiej , zachwyca nie tylko położeniem, ale przede wszystkim ponad tysiącletnią historią. Miasto znajduje się w województwie podkarpackim , a od granicy z Ukrainą w Medyce dzieli je zaledwie około 12 kilometrów .
Nazwa Przemyśla ma prawdopodobnie słowiańskie pochodzenie i wywodzi się od imienia Przemysł , kojarzonego z człowiekiem mądrym, rozważnym i przemyślnym. Z miastem związana jest również legenda o księciu Przemyśle , któremu przypisuje się założenie pierwszego grodu. Według jednej z opowieści podczas polowania książę pokonał niedźwiedzia, a wydarzenie to miało mieć związek z herbem miasta , w którym do dziś znajduje się jego wizerunek.
Przemyśl jest również świetnym miejscem wypadowym do poznawania całego regionu. W niedalekim Krasiczynie można zobaczyć jeden z najpiękniejszych renesansowych zamków w Polsce. W okolicy znajdują się także liczne forty Twierdzy Przemyśl oraz malownicze tereny Pogórza Przemyskiego. Blisko stąd również do historycznego Jarosławia , stolicy regionu – Rzeszowa (ok. 85 km), a także do Lwowa , leżącego niespełna 100 kilometrów na wschód. Nieco dalej czekają Bieszczady . Przemyśl jest więc nie tylko ciekawym celem samym w sobie, ale także doskonałą bazą do odkrywania tej części kraju.
Zanim jednak wyruszymy zwiedzać najciekawsze miejsca Przemyśla i jego okolic, warto na chwilę cofnąć się w czasie. Poznajmy najważniejsze wydarzenia, które przez wieki kształtowały miasto i wpłynęły na jego dzisiejszy charakter. Oto krótki zarys historii Przemyśla.
Przemyśl – historia miasta w skrócie
Historia Przemyśla jest niezwykle długa, bogata i pełna ważnych oraz często burzliwych wydarzeń. Nie sposób przedstawić jej w całości w krótkim tekście, dlatego poniżej skupimy się jedynie na najważniejszych momentach, które na przestrzeni wieków kształtowały charakter i wyjątkowe oblicze tego miasta.
Pierwsze ślady osadnictwa na terenie dzisiejszego Przemyśla sięgają czasów starożytnych. Miasto rozwinęło się przede wszystkim dzięki swojemu położeniu nad Sanem oraz na ważnych szlakach handlowych łączących Wschód z Zachodem.
Nazwa Przemyśl wywodzi się najprawdopodobniej od słowiańskiego imienia Przemysł , kojarzonego z przemyślnością, rozumem i sprytem. Według jednej z dawnych legend założycielem miasta miał być książę Przemysł.
Pierwsza pisemna wzmianka o Przemyślu pochodzi z 981 roku , kiedy ruski kronikarz wspomniał o grodzie Przemyśl. W średniowieczu miasto znajdowało się na pograniczu polsko-ruskim i pełniło ważną funkcję ośrodka handlowego, administracyjnego oraz obronnego.
W 1340 roku Przemyśl został włączony do Królestwa Polskiego przez Kazimierza Wielkiego. W 1389 roku otrzymał prawa miejskie na prawie magdeburskim, co stworzyło dogodne warunki do dalszego rozwoju miasta.
W kolejnych wiekach Przemyśl rozwijał się jako ważny ośrodek handlu i rzemiosła. Nie omijały go jednak wojny, najazdy, epidemie i pożary. Szczególnie pomyślny okres przypadł na czasy Rzeczypospolitej Obojga Narodów, kiedy miasto przeżywało gospodarczy i kulturalny rozwój.
Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku Przemyśl znalazł się pod panowaniem Austrii. W XIX wieku jego znaczenie jeszcze wzrosło, przede wszystkim za sprawą budowy potężnej Twierdzy Przemyśl , która przed wybuchem I wojny światowej należała do największych zespołów fortyfikacyjnych w Europie.
Widoczny na pierwszym planie parterowy budynek z arkadami to nieistniejący już klasycystyczny Odwach, wzniesiony na początku XIX wieku jako siedziba warty garnizonowej i żandarmerii. Stał w dolnej części pochyłej płyty przemyskiego Rynku, tuż przed archikatedrą, a po jego wyburzeniu w latach 60. XX wieku otwarto widok na górną pierzeję starówki.
Podczas I wojny światowej Twierdza Przemyśl stała się miejscem jednej z największych operacji oblężniczych na froncie wschodnim. Dwukrotnie była oblegana przez wojska rosyjskie, a w marcu 1915 roku ostatecznie skapitulowała. Walki doprowadziły do ogromnych zniszczeń i przyniosły śmierć tysiącom żołnierzy.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Przemyśl ponownie znalazł się w granicach państwa polskiego. Niedługo później miasto doświadczyło kolejnej tragedii – II wojny światowej , która przyniosła ogromne straty ludnościowe i materialne oraz tragiczne losy mieszkańców wielu narodowości.
Po wojnie Przemyśl stopniowo odbudowywano, jednak nie wszystkie ślady jego dawnej świetności udało się zachować. Wiele budynków i miejsc zostało bezpowrotnie zniszczonych, inne odbudowano lub odrestaurowano, dzięki czemu do dziś możemy podziwiać znaczną część historycznego dziedzictwa miasta. O bogatej przeszłości Przemyśla przypominają dziś między innymi zabytkowe kamienice, wielokulturowe świątynie, Zamek Kazimierzowski oraz monumentalne forty Twierdzy Przemyśl . Każde z tych miejsc opowiada własną historię i pozwala odkryć kolejne karty dziejów miasta.
Zapraszamy więc do odkrywania najciekawszych zakątków Przemyśla – miasta o niezwykłej historii, wyjątkowym położeniu i atmosferze, którą najlepiej poznać, spacerując jego ulicami i odwiedzając miejsca, które przez wieki kształtowały jego charakter.
Makieta budynku, który przez kilkaset lat stał w samym centrum przemyskiego Rynku. Niestety, na początku XIX wieku austriackie władze postanowiły go wyburzyć i budynek na stałe zniknął z mapy miasta. Na powierzchni zostały po nim tylko zarysy murów na bruku, ale pod ziemią przetrwały oryginalne, stare piwnice. Dziś możemy zobaczyć, jak dokładnie wyglądał. Makieta ze zdjęcia to część wystawy, którą znajdziecie, zwiedzając Podziemną Trasę Turystyczną w Przemyślu.
Cała trasa w kolejności zwiedzania – mapa
Przemyśl – najciekawsze miejsca na trasie zwiedzania
Zwiedzanie Przemyśla rozpoczynamy w samym sercu miasta – na Rynku Starego Miasta . Stąd ruszamy w kierunku najważniejszych zabytków, poznając po drodze historię miasta, jego wielokulturowe dziedzictwo oraz zachowane pozostałości dawnych fortyfikacji. Na dalszą część trasy, obejmującą miejsca położone nieco dalej od centrum, warto przeznaczyć więcej czasu. Jeśli macie taką możliwość, najlepiej zaplanować je na drugi dzień i dojechać samochodem.
Kamienice w Rynku Przemyśla
Zwiedzanie rozpoczynamy od Rynku , który od wieków jest sercem Przemyśla. To właśnie tutaj przez stulecia skupiało się życie miasta, odbywał się handel, spotykali się mieszkańcy, a najważniejsze wydarzenia rozgrywały się na oczach całej społeczności.
Dzisiejszy Rynek otaczają kamienice pochodzące głównie z XVI i XVII wieku , skupione w trzech z czterech niegdyś istniejących pierzei. Większość budynków została jednak przebudowana w XIX wieku , dlatego ich obecny wygląd często różni się od pierwotnego. Warto zwrócić uwagę na zachowane oryginalne podcienia , które przypominają o dawnym charakterze tego miejsca i należą do najciekawszych elementów przemyskiej zabudowy.
Uwagę zwraca również charakterystycznie pochylony Rynek . Jego wygląd przez wieki zmieniał się, a jeszcze na początku XIX wieku stał tutaj ratusz (zobacz makietę powyżej). Budynek został jednak rozebrany w 1812 roku przez władze austriackie , po tym jak Przemyśl znalazł się pod zaborem Austrii. Warto spokojnie przejść się po całym placu, przyjrzeć się fasadom kamienic, detalom architektonicznym i zdobieniom, a także zajrzeć w wąskie uliczki odchodzące od Rynku.
Muzeum Historii Miasta Przemyśla
Pozostajemy w obrębie Rynku i kierujemy się do Muzeum Historii Miasta Przemyśla . Mieści się ono w Kamienicy Brzykowskiej przy Rynku 9 , znajdującej się we wschodniej pierzei przemyskiego Rynku. Jest to zabytkowa, XVI-wieczna kamienica, która sama w sobie stanowi ciekawy element dawnej zabudowy miasta.
Podczas zwiedzania warto zwrócić uwagę nie tylko na zgromadzone eksponaty, ale również na wnętrza samego budynku. Na parterze znajduje się dawna reprezentacyjna Wielka Izba , gdzie można zobaczyć między innymi zrekonstruowany barokowy piec oraz pozostałości XVI-wiecznych polichromii. Kolejne sale pozwalają przenieść się do dawnych czasów i zobaczyć, jak na przestrzeni wieków zmieniało się życie mieszkańców Przemyśla.
W muzeum odtworzono między innymi wnętrza dawnego mieszkania, takie jak kuchnia, salon, jadalnia, gabinet czy sypialnia. Ciekawym elementem ekspozycji jest również dawne atelier fotograficzne, związane z jednym z najbardziej znanych przemyskich fotografów – Bernardem Hennerem. Ekspozycje przybliżają także historię samego Przemyśla i prowadzą przez kolejne okresy jego dziejów. Dzięki temu łatwiej zrozumieć historię miasta oraz miejsca, które będziemy oglądać podczas dalszego spaceru. Muzeum jest więc dobrym przystankiem na początku zwiedzania Przemyśla. Pozwala uporządkować najważniejsze informacje i lepiej poznać historię miasta, zanim ruszymy dalej ulicami jego Starego Miasta.
Informacje praktyczne: Zwiedzamy sami (bez przewodnika) na spokojne zwiedzanie warto przeznaczyć około 1–1,5 godziny . Muzeum znajduje się w samym centrum Przemyśla, dlatego bez problemu można połączyć wizytę ze spacerem po Rynku i okolicznych uliczkach. Przed przyjazdem warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia oraz ceny biletów na oficjalnej stronie muzeum.
Podziemna Trasa Turystyczna
Następnie schodzimy pod powierzchnię Rynku do Podziemnej Trasy Turystycznej w Przemyślu . Wejście znajduje się przy Rynku 1, obok pomnika Jana III Sobieskiego , więc po zwiedzeniu Muzeum Historii Miasta nie musimy daleko szukać kolejnej atrakcji.
Trasa prowadzi przez kilkanaście dawnych piwnic, które znajdują się pod zabudową Rynku. Podczas zwiedzania przechodzimy również przez zabytkowy, XVII-wieczny kolektor sanitarny , a następnie podziemnym łącznikiem docieramy do kolejnych pomieszczeń związanych z Muzeum Historii Miasta Przemyśla. Całość obejmuje ponad 30 pomieszczeń , a kolejne sale zostały przygotowane w taki sposób, aby przybliżyć wygląd i atmosferę dawnego miasta.
Ekspozycja przenosi nas przede wszystkim do czasów renesansowego Przemyśla, nazywanego okresem jego „złotego wieku” . To właśnie wtedy miasto przeżywało czas rozwoju i bogacenia się, a handel oraz życie codzienne mieszkańców odgrywały tutaj bardzo ważną rolę. Zwiedzanie pozwala spojrzeć na dawny Przemyśl z zupełnie innej perspektywy niż podczas zwykłego spaceru po jego ulicach.
W kolejnych pomieszczeniach możemy poznać historię miasta, zobaczyć ciekawe prezentacje i elementy ekspozycji związane z jego dawnym wyglądem. Jednym z ciekawszych tematów jest również Zamek Kazimierzowski
Podziemna Trasa Turystyczna jest ciekawym połączeniem historii z nowoczesną formą zwiedzania. Dzięki temu nie oglądamy jedynie dawnych piwnic, ale podczas całej trasy poznajemy historię miasta i próbujemy wyobrazić sobie, jak wyglądał Przemyśl kilka stuleci temu.
Informacje praktyczne: trasę zwiedzamy samodzielnie , we własnym tempie. Przed wejściem warto pobrać na telefon odpowiednią aplikację i uruchamiać nagrania w kolejnych pomieszczeniach. Drugą możliwością jest wypożyczenie podczas zakupu biletu audioprzewodnika ze słuchawkami i nagranymi informacjami (opcja płatna), który prowadzi nas przez trasę. Na spokojne zwiedzanie warto przeznaczyć około 1-1,5 godziny . Aktualne godziny otwarcia, ceny biletów oraz szczegóły dotyczące zwiedzania najlepiej sprawdzić przed wizytą na oficjalnej stronie Podziemnej Trasy Turystycznej.
Wieża Zegarowa i Muzeum Dzwonów i Fajek
Z Rynku kierujemy się do Wieży Zegarowej , jednej z najbardziej charakterystycznych budowli przemyskiego Starego Miasta. Późnobarokowa wieża została wzniesiona w lXVIII wieku jako dzwonnica planowanej, ale nigdy niezbudowanej nowej katedry greckokatolickiej. Przeszła na własność miasta, a przez kolejne lata pełniła różne funkcje. Ponad sto lat była również wykorzystywana przez strażaków jako strażnica ogniowa i punkt obserwacyjny. Po pożarze w 1864 roku zdjęto wieńczący ją hełm i nadano jej wygląd zbliżony do tego, który możemy oglądać dzisiaj.
Od 2001 roku w Wieży Zegarowej mieści się Muzeum Dzwonów i Fajek , będące oddziałem Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej. To wyjątkowe miejsce, ponieważ prezentuje dwa rzemiosła, z których Przemyśl od lat słynie – ludwisarstwo i fajkarstwo . W kolejnych kondygnacjach zobaczymy między innymi zabytkowe dzwony, przykłady wyrobów przemyskich ludwisarzy oraz bogatą kolekcję fajek, w tym fajki sepiolitowe, drewniane, gliniane i wodne. Część ekspozycji poświęcona jest również rodzinie Felczyńskich, której tradycje ludwisarskie są mocno związane z Przemyślem.
Sama wieża ma 38 metrów wysokości i jest jednym z najlepszych punktów widokowych w centrum miasta. Na jej górnym tarasie można podziwiać panoramę przemyskiej starówki, okoliczne wzgórza oraz dalsze części miasta. Sam nie miałem okazji jej zwiedzać, oraz wejść na taras widokowy podczas swojej wizyty, ale według informacji zawartych w przewodnikach i materiałach dotyczących zwiedzania Przemyśla, jest to punkt, którego zdecydowanie nie warto pomijać.
Warto również wiedzieć, że Muzeum Dzwonów i Fajek można zwiedzać w ramach biletu 3w1 , który obejmuje także Muzeum Historii Miasta Przemyśla oraz główny gmach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej . Jeżeli planujemy odwiedzić wszystkie te miejsca, taki bilet może być wygodniejszym i tańszym rozwiązaniem.
Informacje praktyczne: Wieża Zegarowa znajduje się przy ul. Władycze 3 , w samym centrum Starego Miasta. Na zwiedzanie muzeum wraz z wejściem na taras warto przeznaczyć około 45-60 minut . Wieża nie jest przystosowana do zwiedzania przez osoby z niepełnosprawnością ruchową ze względu na warunki architektoniczne zabytkowego budynku. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia i ceny biletów, ponieważ mogą się zmieniać.
Zamek Kazimierzowski
Z Wieży Zegarowej ruszamy na Wzgórze Zamkowe , gdzie znajduje się Zamek Kazimierzowski , jeden z najważniejszych zabytków Przemyśla. Jego początki sięgają XIV wieku, kiedy po 1340 roku z inicjatywy Kazimierza Wielkiego wzniesiono tutaj murowaną warownię. Zamek był później wielokrotnie przebudowywany, a podczas zwiedzania warto zajrzeć na jego dziedziniec, gdzie zachowały się między innymi relikty dawnych budowli.
Zamek znajduje się przy alei XXV Polskiej Drużyny Strzeleckiej 1 , na wzgórzu górującym nad miastem. Warto wejść na dziedziniec, zobaczyć zachowane fragmenty dawnych fortyfikacji oraz spojrzeć na panoramę Przemyśla. Jeżeli chcecie dokładniej poznać historię Zamku Kazimierzowskiego, zobaczyć, co można zwiedzać na miejscu oraz znaleźć aktualne informacje praktyczne dotyczące biletów i godzin otwarcia . Tutaj znajduje się osobny artykuł .
Po zwiedzeniu zamku wracamy w kierunku Starego Miasta i kierujemy się dalej do Murów Miejskich .
Mury Miejskie
Schodząc ze Wzgórza Zamkowego , kierujemy się w stronę zachowanych murów miejskich . Dziś nie pozostało ich już wiele, ale zachowane fragmenty pozwalają wyobrazić sobie, jak wyglądał średniowieczny Przemyśl, kiedy miasto było otoczone potężnym systemem obronnym.
Najlepiej zachowany fragment murów znajduje się przy ulicy Basztowej . Pochodzi on z okresu rozbudowy miejskich fortyfikacji w XVI i XVII wieku , kiedy system obronny Przemyśla był jeszcze wzmacniany i dostosowywany do nowych sposobów prowadzenia działań wojennych.
Niestety, pod koniec XVIII wieku , po przejęciu Przemyśla przez Austrię, władze austriackie nakazały rozbiórkę murów otaczających miasto. Z czasem zniknęła więc większość średniowiecznych fortyfikacji. Taki sam los spotkał dziewięć baszt oraz trzy bramy wjazdowe , które przez stulecia stanowiły część systemu obronnego Przemyśla.
Kościół i klasztor Karmelitów
Następnym punktem jest kościół i klasztor Karmelitów Bosych , jedna z najcenniejszych barokowych świątyń Przemyśla. Zespół klasztorny powstał z fundacji Marcina Krasickiego , starosty przemyskiego i właściciela pobliskiego Krasiczyna. Karmelici przybyli do Przemyśla w 1620 roku, a budowę obecnego kościoła rozpoczęto kilka lat później. Świątynię pw. św. Teresy od Jezusa ukończono w 1630 roku.
Wnętrze kościoła otrzymało barokowy i rokokowy wystrój, a jego wyposażanie trwało przez kolejne dziesięciolecia. Warto zwrócić uwagę na bogate zdobienia, ołtarze oraz charakterystyczną architekturę świątyni. Ciekawostką są również podziemia kościoła, które stały się miejscem pochówku zakonników, dobroczyńców klasztoru oraz samego Marcina Krasickiego . Fundator został pochowany tutaj w 1631 roku , w habicie karmelitańskim.
Wynik badań archeologicznych w krypcie Marcina Krasickiego. Podczas prac w kościele pw. św. Teresy odkryto pochówki co najmniej trzech mężczyzn, kobiety i dziecka, a także cenne obiekty wydobyte z ziemi, w tym tkaniny i szkaplerze. Niewykluczone, że jedne z odnalezionych szczątków należą do samego fundatora świątyni.
Historia tego miejsca nie była jednak spokojna. W 1784 roku, po kasacie klasztoru dokonanej przez cesarza Józefa II, kościół i klasztor przekazano grekokatolikom. Świątynia przez ponad 160 lat pełniła funkcję ich katedry, a jej wnętrze i wygląd zostały w tym czasie znacznie zmienione. Karmelici powrócili tutaj w 1946 roku, jednak w 1952 roku klasztor ponownie został przejęty przez państwo, a zakonnicy usunięci. Dopiero później mogli odzyskać swoją siedzibę.
W ostatnich dziesięcioleciach prowadzone są prace remontowe i konserwatorskie, dzięki którym kościół i klasztor stopniowo odzyskują swój dawny wygląd. Dzisiaj świątynia pełni również funkcję kościoła garnizonowego Wojska Polskiego .
Informacje praktyczne: kościół znajduje się przy ulicy Karmelickiej 1 . Jest dostępny do zwiedzania, jednak ponieważ jest to czynna świątynia, warto zachować ciszę i sprawdzić godziny nabożeństw przed wizytą. Aktualne godziny Mszy i informacje dotyczące funkcjonowania klasztoru można znaleźć na stronie Karmelitów Bosych.
Wnętrze kościoła
Bazylika Archikatedralna pw. Świętego Jana Chrzciciela i Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
Z Karmelitów kierujemy się na plac Katedralny , gdzie znajduje się monumentalna Archikatedra rzymskokatolicka pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Jana Chrzciciela . To jedna z najważniejszych świątyń Przemyśla i jeden z najcenniejszych zabytków miasta.
Historia tego miejsca sięga średniowiecza, a obecna gotycka świątynia powstawała etapami na przełomie XV i XVI wieku . Katedra była później wielokrotnie przebudowywana, szczególnie w XVIII wieku, kiedy otrzymała barokowy wystrój. Kolejne zmiany i prace konserwatorskie prowadzono w XIX i XX wieku, dzięki czemu w jej wnętrzu możemy dziś zobaczyć połączenie różnych epok i stylów.
Wchodząc do środka, warto poświęcić trochę czasu na spokojne obejrzenie wnętrza. Znajdziemy tutaj bogato zdobione ołtarze, stalle, polichromie oraz wiele cennych dzieł sztuki sakralnej. Szczególną uwagę warto zwrócić na prezbiterium , gdzie zachowały się elementy gotyckiej architektury, a podczas prac konserwatorskich odkryto również fragmenty renesansowej polichromii z XVI wieku .
Katedra nie uniknęła również tragicznych wydarzeń. W 1733 roku podczas prowadzonych prac zawaliło się sklepienie nawy głównej, powodując poważne zniszczenia wnętrza. Świątynię odbudowano i ponownie konsekrowano w 1744 roku. Kolejne straty przyniosła II wojna światowa – w 1941 roku w wyniku ostrzału doszło do pożaru dachu i zniszczenia części wyposażenia.
Warto spojrzeć również na wieżę katedralną , która jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów panoramy Przemyśla. Ma około 71 metrów wysokości i góruje nad zabytkową częścią miasta.
Po zwiedzeniu samej katedry nie opuszczamy jeszcze placu Katedralnego. Kolejnym punktem naszej trasy będą podziemia archikatedry , gdzie zachowały się między innymi pozostałości wcześniejszych budowli sakralnych oraz krypty grobowe.
Informacje praktyczne: jest to czynna świątynia, dlatego podczas zwiedzania należy pamiętać o odbywających się nabożeństwach. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny udostępniania katedry dla zwiedzających na stronie parafii.
Podziemia archikatedry rzymskokatolickiej
Po zwiedzeniu katedry schodzimy do jej podziemi , gdzie zachowały się pozostałości wcześniejszych budowli sakralnych. To właśnie tutaj możemy zobaczyć najstarsze warstwy historii tego miejsca, sięgające czasów, gdy na Wzgórzu Katedralnym znajdowały się wcześniejsze świątynie.
Rozwój architektoniczny i fazy przebudowy katedry w Przemyślu
Jednym z najciekawszych elementów podziemi są pozostałości romańskiej rotundy , datowanej na XII wiek. Jej odkrycie pozwala lepiej wyobrazić sobie, jak wyglądała zabudowa sakralna Przemyśla wiele stuleci temu. Zachowane fragmenty murów są dziś jednym z najważniejszych świadectw średniowiecznych początków tego miejsca.
W podziemiach znajdują się również krypty grobowe , w których pochowano przemyskich biskupów i innych duchownych. Spoczywają tutaj także osoby świeckie. Podziemia mają także swoją część muzealną. Zgromadzono tutaj zabytkowe przedmioty liturgiczne, szaty kościelne oraz insygnia biskupie , dzięki którym możemy zobaczyć, jak wyglądało wyposażenie i ceremoniał związany z przemyską diecezją w minionych wiekach.
Informacje praktyczne: wejście do podziemi znajduje się zaraz po prawej stronie, po wejściu do katedry . Za zwiedzanie nie obowiązuje stały bilet – składana jest dobrowolna ofiara „co łaska” , dlatego warto mieć przy sobie trochę gotówki. Należy również pamiętać, że krypty są udostępniane do zwiedzania tylko w określonych godzinach , dlatego przed wizytą warto sprawdzić ich aktualne godziny otwarcia.
Pałac Biskupi i Muzeum Archidiecezjalne
Obok archikatedry znajduje się Pałac Biskupi , będący od XVIII wieku siedzibą przemyskich biskupów obrządku łacińskiego. Został wzniesiony w latach 1751-1754 z inicjatywy biskupa Wacława Hieronima Sierakowskiego . W późniejszych latach był kilkakrotnie przebudowywany, między innymi w 1865 roku, kiedy nadbudowano drugie piętro, oraz pod koniec XIX wieku, gdy nadano mu bardziej klasycyzujący wygląd.
Pałac wraz z oficyną i ogrodem tworzy reprezentacyjny zespół pałacowy, który zachował swoją pierwotną funkcję. Obecnie jest siedzibą Metropolity Przemyskiego i Kurii Metropolitalnej , dlatego nie jest obiektem udostępnionym do regularnego zwiedzania. Z zewnątrz możemy jednak zobaczyć jego charakterystyczną fasadę oraz położenie bezpośrednio przy katedrze.
Kolejny punk to Muzeum Archidiecezjalne im. św. Józefa Sebastiana Pelczara , znajdujące się także obok archikatedry, przy placu Katedralnym . Muzeum powstało w 1902 roku z inicjatywy biskupa Józefa Sebastiana Pelczara i gromadzi cenne zabytki sztuki sakralnej związane z ziemią przemyską.
W środku zobaczymy między innymi średniowieczne obrazy i rzeźby, ikony, naczynia liturgiczne, szaty kościelne oraz fragmenty dawnych ołtarzy . Ciekawą częścią ekspozycji jest również XVII-wieczna izba szlachecka oraz kolekcja ikon z XVI i XVII wieku. Ważnym elementem muzeum są także pamiątki związane ze św. Janem Pawłem II , w tym przedmioty przypominające o jego związkach z archidiecezją przemyską.
Niestety, podczas mojej wizyty nie miałem możliwości zwiedzenia muzeum ze względu na odbywające się uroczystości kościelne . Z informacji o ekspozycji wynika jednak, że jest to miejsce, które zdecydowanie warto uwzględnić podczas zwiedzania Przemyśla.
Informacje praktyczne: muzeum znajduje się przy placu Katedralnym , kilka kroków od archikatedry. Na zwiedzanie warto przeznaczyć około 45-60 minut . Przed wizytą najlepiej sprawdzić aktualne godziny otwarcia, ponieważ mogą się one zmieniać, szczególnie w związku z uroczystościami kościelnymi.
Archikatedra greckokatolicka
Następnie kierujemy się do Archikatedry greckokatolickiej pw. św. Jana Chrzciciela , jednej z najważniejszych świątyń Przemyśla i jednego z najbardziej widocznych śladów wielokulturowej historii miasta. Katedra mieści się w dawnym kościele jezuitów , którego budowę rozpoczęto w XVII wieku. Po kasacie zakonu jezuitów świątynia zmieniała swoje przeznaczenie, a w 1991 roku została przekazana Kościołowi greckokatolickiemu. Od tego czasu pełni funkcję archikatedry obrządku bizantyjsko-ukraińskiego.
Już po wejściu zwraca uwagę charakterystyczny ikonostas , oddzielający część ołtarzową od nawy. Warto również spojrzeć na bogate polichromie, obrazy i elementy wyposażenia nawiązujące do tradycji chrześcijaństwa wschodniego. W świątyni znajduje się również szczególnie czczona ikona Matki Bożej Brzemiennej , której kult jest związany z historią przemyskiej cerkwi.
Ciekawa jest również sama historia budynku. Kościół jezuitów został wzniesiony w miejscu wcześniejszej zabudowy, a jego monumentalna forma miała podkreślać znaczenie zakonu w ówczesnym Przemyślu. Po II wojnie światowej świątynia przez pewien czas pozostawała zamknięta, a następnie służyła jako magazyn. Dopiero przekazanie jej grekokatolikom rozpoczęło nowy etap w historii tego miejsca.
Informacje praktyczne: świątynię można zwiedzać poza godzinami nabożeństw, pamiętając, że jest to czynne miejsce kultu. Na spokojne obejrzenie wnętrza warto przeznaczyć około 20 minut . Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny nabożeństw i możliwość zwiedzania, ponieważ w czasie uroczystości kościelnych dostęp dla turystów może być ograniczony.
Muzeum Twierdzy Przemyśl
Następnie odwiedzamy Muzeum Twierdzy Przemyśl przy ulicy Katedralnej 6. To niewielkie, ale bardzo ciekawe muzeum poświęcone historii jednej z największych twierdz w Europie. Powstało z inicjatywy członków Stowarzyszenia 3 Historycznego Galicyjskiego Pułku Artylerii Fortecznej i gromadzi pamiątki związane przede wszystkim z budową Twierdzy Przemyśl oraz jej funkcjonowaniem podczas I wojny światowej.
W salach wystawowych zobaczymy między innymi broń białą i palną, wyposażenie żołnierzy, archiwalne fotografie, elementy pancernego wyposażenia fortów, pociski i zapalniki artyleryjskie, a także różnego rodzaju przedmioty osobiste i codziennego użytku należące do żołnierzy. Większe eksponaty, takie jak elementy pancernych wież czy wysadzonych dział, można zobaczyć na terenie fortów.
Muzeum znajduje się w budynku Cechu Rzemiosł Różnych przy ul. Katedralnej 6 . Wejście główne prowadzi od strony ulicy Katedralnej, natomiast drugie wejście znajduje się od ulicy Fredry i prowadzi przez podwórze . Warto o tym pamiętać, ponieważ muzeum nie jest dużym, łatwo widocznym z ulicy obiektem.
Informacje praktyczne: zwiedzanie jest płatne . Na obejrzenie ekspozycji warto przeznaczyć około 30 minut . Aktualnie w sezonie, od 1 maja do 31 października , muzeum jest czynne od środy do niedzieli w godzinach 10:00–15:00 . Poza sezonem zwiedzanie odbywa się zasadniczo po wcześniejszym umówieniu, dlatego przed wizytą najlepiej sprawdzić aktualne godziny i ewentualnie skontaktować się z muzeum.
Klasztor Franciszkanów Św. Marii Magdaleny
Z Muzeum Twierdzy Przemyśl ruszamy w stronę kościoła Franciszkanów , jednego z najcenniejszych zabytków sakralnych Przemyśla. Świątynia pw. św. Marii Magdaleny zachwyca przede wszystkim bogatym barokowym i rokokowym wystrojem wnętrza , który powstawał w XVIII wieku.
Historia franciszkanów w Przemyślu sięga XIII wieku, natomiast obecny kościół został wzniesiony w XVII wieku na miejscu wcześniejszej świątyni. W XVIII wieku jego wnętrze zostało gruntownie przebudowane i otrzymało charakterystyczny, niezwykle dekoracyjny wystrój.
Po wejściu warto zwrócić uwagę na monumentalny ołtarz główny , bogato zdobione ołtarze boczne, rzeźby oraz dekoracje stiukowe. Szczególną uwagę przyciąga również przedstawienie Ukrzyżowania Chrystusa w ołtarzu głównym oraz liczne figury świętych. Całość tworzy jedno z najbardziej efektownych wnętrz sakralnych w centrum miasta.
Kościół Franciszkanów jest także ważnym miejscem związanym z historią Przemyśla. Przez wieki był miejscem modlitwy, pochówków i działalności zakonu, a jego obecny wystrój przypomina o okresie, kiedy barokowa sztuka sakralna odgrywała ogromną rolę w życiu miasta.
Informacje praktyczne: jest to czynna świątynia, dlatego najlepiej zwiedzać ją poza godzinami nabożeństw. Na obejrzenie wnętrza wystarczy około 20-30 minut . Warto wejść choć na chwilę, ponieważ kościół znajduje się w samym centrum naszej trasy i nie wymaga dużego obejścia.
Kościół Reformatorów
To już kolejny kościół na naszej trasie zwiedzania Przemyśla . Tym razem kierujemy się do kościoła Reformatów pw. św. Antoniego Padewskiego , który wraz z przylegającym klasztorem tworzy jeden z ciekawszych zespołów dawnej architektury zakonnej w mieście.
Obecny kościół został wzniesiony w XVIII wieku . W przeciwieństwie do bogato zdobionego kościoła Franciszkanów jest to świątynia znacznie bardziej powściągliwa, zarówno pod względem architektury, jak i wystroju.
Warto jednak wejść do środka i zobaczyć barokowe wyposażenie , ołtarz główny, ołtarze boczne oraz obrazy i rzeźby związane z kultem świętych. Ciekawym elementem jest również niewielki, spokojny dziedziniec klasztorny.
Kościół i klasztor przez lata były ważnym miejscem działalności zakonnej, a ich historia jest częścią wielowiekowych dziejów religijnych Przemyśla. Dzisiaj jest to miejsce zdecydowanie spokojniejsze od największych miejskich świątyń, ale właśnie dzięki temu można tutaj na chwilę zwolnić i spokojnie przyjrzeć się zabytkowej architekturze.
Informacje praktyczne: jest to czynna świątynia, dlatego możliwość zwiedzania wnętrza może zależeć od godzin nabożeństw i innych wydarzeń. Na krótki postój i obejrzenie kościoła warto przeznaczyć około 15 minut .
Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej
Kolejnym punktem jest Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej , jedno z najważniejszych muzeów w regionie. Znajduje się w nowoczesnym gmachu przy placu Berka Joselewicza, który został wybudowany w 2008 roku , w miejscu, gdzie wcześniej znajdowała się zabudowa miejska zniszczona podczas II wojny światowej.
Muzeum posiada jedne z największych i najcenniejszych zbiorów w województwie podkarpackim , dokumentujących historię, kulturę i sztukę ziemi przemyskiej. Wśród ekspozycji znajdziemy między innymi bogate zbiory sztuki sakralnej , wystawy poświęcone Twierdzy Przemyśl , a także archeologii, historii miasta, rzemiosłu i kulturze regionu. Organizowane są tutaj również wystawy czasowe , dzięki którym przy kolejnej wizycie można zobaczyć zupełnie inne ekspozycje.
Sam budynek muzeum jest ciekawym przykładem współczesnej architektury i mocno wyróżnia się na tle historycznej zabudowy centrum Przemyśla. Warto więc zobaczyć nie tylko znajdujące się w nim zbiory, ale również sam gmach, który stał się jednym z charakterystycznych współczesnych obiektów miasta.
Niestety, podczas naszej wizyty nie miałem możliwości odwiedzenia muzeum , dlatego nie mogę podzielić się własnymi wrażeniami ze zwiedzania. Jeżeli jednak interesuje Was historia Przemyśla i regionu, zdecydowanie warto uwzględnić to miejsce w planie zwiedzania.
Informacje praktyczne: muzeum znajduje się przy placu Berka Joselewicza 1 , w niedużej odległości od Rynku. Na dokładne zwiedzenie ekspozycji warto przeznaczyć około 1,5–2 godzin . Przed wizytą najlepiej sprawdzić aktualne godziny otwarcia, ceny biletów oraz informacje o dostępnych wystawach czasowych.
Cerkiew Bazylianów
Następnie kierujemy się do Cerkwi Bazylianów pw. św. Mikołaja , związanej z zakonem bazylianów i tradycją greckokatolicką. Jest to kolejny ważny ślad wielokulturowej historii Przemyśla, tym razem po drugiej stronie Sanu.
Od Rynku trzeba już odejść nieco dalej do cerkwi jest około 1,5 km , a po drodze przechodzimy przez most na rzece San , który łączy Stare Miasto z prawobrzeżną częścią Przemyśla. Sam spacer zajmuje mniej więcej 20-25 minut , dlatego warto uwzględnić go w planie zwiedzania.
Cerkiew została wzniesiona w XVII wieku i przez wieki była związana z zakonem bazylianów. Jej charakterystyczna bryła oraz wnętrze nawiązują do tradycji architektury i sztuki chrześcijaństwa wschodniego. W środku można zobaczyć między innymi elementy wyposażenia cerkiewnego oraz ikonostas, które odróżniają ją od wcześniej odwiedzanych przez nas świątyń obrządku rzymskokatolickiego.
Podczas mojej wizyty cerkiew była niestety zamknięta , dlatego mogłem podziwiać ją jedynie z zewnątrz. Mimo to warto podejść tutaj choćby po to, aby zobaczyć jej architekturę i poznać kolejne miejsce związane z wielokulturową przeszłością Przemyśla.
Bunkier Linii Mołotowa „Kaponiera 8813”
W drodze powrotnej z Cerkwi Bazylianów , kierując się ponownie w stronę Rynku, warto zatrzymać się przy Kaponierze 8813 , będącej częścią tzw. Linii Mołotowa – sowieckiego systemu umocnień budowanego w latach 1939-1941 wzdłuż nowej granicy Związku Radzieckiego.
Kaponiera 8813 to betonowy schron bojowy , który miał zabezpieczać ten odcinek granicy i umożliwiać prowadzenie ognia w kierunku przedpola. Obiekt zachował się do dziś, dzięki czemu możemy zobaczyć charakterystyczną konstrukcję sowieckich umocnień oraz wyobrazić sobie, jak wyglądały przygotowania do obrony tego obszaru przed niemieckim atakiem.
Budynek Dworca PKP
Ostatnim punktem tej części spaceru jest Dworzec Główny PKP w Przemyślu . Zabytkowy budynek dworca jest jednym z najciekawszych przykładów architektury kolejowej w mieście i przypomina o czasach, gdy Przemyśl był ważnym węzłem komunikacyjnym monarchii austro-węgierskiej.
Obecny dworzec został oddany do użytku w 1895 roku , zastępując wcześniejszy budynek. Wzniesiono go w stylu neobarokowym , a jego reprezentacyjny charakter miał podkreślać znaczenie miasta oraz rosnącą rolę kolei. W tamtym okresie przez Przemyśl przebiegały ważne linie kolejowe prowadzące między innymi w kierunku Krakowa, Lwowa i Budapesztu.
Warto wejść do środka, ponieważ zachowały się tutaj reprezentacyjne wnętrza z końca XIX wieku . Szczególną uwagę zwracają bogato dekorowane sufity, sztukaterie, malowidła, żyrandole oraz ozdobne detale architektoniczne. Jednym z najbardziej efektownych miejsc jest hol główny , którego wystrój przypomina bardziej wnętrze pałacu niż typowego dworca kolejowego.
Dzisiaj dworzec nadal pełni swoją pierwotną funkcję. Jest nie tylko miejscem, z którego możemy wyruszyć w dalszą podróż, ale również zabytkiem wartym zobaczenia . Jeżeli jesteśmy już w tej części miasta, warto poświęcić kilkanaście minut na wejście do środka i obejrzenie jego historycznych wnętrz.
Zniesienie i Twierdza Przemyś l
Po całym dniu zwiedzania Przemyśla będziecie już pewnie mieli trochę dość, dlatego uważam, że taka trasa spokojnie wystarczy na jeden dzień. Jeśli jednak macie możliwość zostać w Przemyślu na dwa dni, drugi dzień warto przeznaczyć na miejsca znajdujące się nieco dalej od centrum.
Na dalszą część trasy najlepiej już wsiąść do samochodu, ponieważ czekają nas miejsca, do których z centrum jest po prostu za daleko na spacer. Najpierw Fort XVI „Zniesienie”( raczej to co z niego zostało), Kopiec Tatarski i Krzyż Zawierzenia , a później wyjazd poza Przemyśl do Fortu XI Duńkowiczki .
Twierdza Przemyśl to ogromny system umocnień, składający się z wielu fortów i innych obiektów obronnych. Podczas mojego pobytu nie miałem możliwości zobaczenia ich wszystkich, dlatego postanowiłem wybrać tylko te, na które wystarczyło mi czasu. Zapytałem również pracownika Informacji Turystycznej, który fort szczególnie poleciłby do odwiedzenia. Wskazał mi Fort I „Salis-Soglio” , położony niedaleko granicy z Ukrainą, oraz Fort XI Duńkowiczki
Jeśli jednak ktoś chciałby dokładnie poznać Twierdzę Przemyśl i zobaczyć większą liczbę fortów, zdecydowanie nie powinien planować tego na jeden dzień. Na spokojne zwiedzanie najważniejszych obiektów warto przeznaczyć kilka dni.
Fort XVI „Zniesienie”
Na wzgórzu Zniesienie znajduje się Fort XVI „Zniesienie” , jeden z ciekawszych obiektów należących do wewnętrznego pierścienia Twierdzy Przemyśl. Jego początki sięgają XIX wieku, a do dziś zachowały się tutaj fragmenty dawnych umocnień, wały ziemne, fosy oraz pozostałości schronów.
Fort tworzą trzy szańce połączone w jeden obiekt , który umożliwiał obronę we wszystkich kierunkach. Wśród zachowanych elementów można zobaczyć między innymi fosy, wały ziemne z poprzecznicami oraz ruiny betonowego schronu wysadzonego przed poddaniem Twierdzy Przemyśl wojskom rosyjskim w 1915 roku. Z odsłoniętych miejsc rozciąga się również panorama Przemyśla i okolic.
Jeśli lubicie chodzić i nie chcecie korzystać z samochodu, na Zniesienie można wybrać się pieszo ze Starego Miasta . Prowadzi tędy niebieski Szlak Staromiejski
Będąc już na Zniesieniu, warto połączyć zwiedzanie fortu z wizytą przy Kopcu Tatarskim i Krzyżu Zawierzenia , które znajdują się w tej samej części miasta. Dzięki temu podczas jednej wycieczki można połączyć historię Twierdzy Przemyśl ze spacerem po jednym z najciekawszych wzgórz miasta.
Informacje praktyczne: Fort XVI „Zniesienie” można zwiedzać bezpłatnie z zewnątrz. Na spokojne obejrzenie fortu i najbliższej okolicy warto przeznaczyć około 30-45 minut , a jeśli wybieracie się tutaj pieszo ze Starego Miasta i chcecie po drodze zatrzymać się przy innych atrakcjach, warto zarezerwować sobie więcej czasu.
Kopiec Tatarski i Krzyż Zawierzenia
Następnie jedziemy lub przechodzimy w kierunku Kopca Tatarskiego , jednego z najbardziej znanych punktów widokowych Przemyśla. Kopiec znajduje się na wysokości około 353 m n.p.m. i oferuje szeroką panoramę miasta oraz okolicznych wzgórz. Przy dobrej, przejrzystej pogodzie widoczne są stąd również Bieszczady , dlatego warto spojrzeć nie tylko na sam Przemyśl, ale także w dalszą część horyzontu.
Zdjęcie wykonane przy pomocy mobilnej aplikacji PeakFinder. Aplikacja służy do rozpoznawania górskich szczytów.
Historia tego miejsca jest jednak znacznie ciekawsza. Na szczycie Kopca Tatarskiego przez wiele lat znajdowała się kapliczka św. Leonarda . Pierwsze wzmianki o niej pochodzą już z XVI wieku, a jej wizerunek można zobaczyć również na dawnych przedstawieniach Przemyśla. Dawna kapliczka prawdopodobnie została zniszczona, a później na kopcu wzniesiono kolejną, murowaną. Przetrwała ona aż do czasów II wojny światowej, kiedy została zniszczona podczas działań wojennych. Do dziś zachowały się jedynie ślady jej dawnych fundamentów.
Sam Kopiec Tatarski również kryje wiele tajemnic. Według jednej z legend został usypany jako mogiła tatarskiego chana poległego podczas walk w okolicy Przemyśla. Inne podania łączą go z legendarnym założycielem miasta. Do dziś nie udało się jednak jednoznacznie ustalić, kiedy i w jakim celu powstał.
W pobliżu znajduje się Krzyż Zawierzenia , który powstał w 2000 roku , na przełomie drugiego i trzeciego tysiąclecia. Jego budowa była związana z ideą duchowego odrodzenia oraz zawierzenia miasta Przemyśla Bożemu Miłosierdziu . Krzyż szybko stał się jednym z najbardziej charakterystycznych symboli wzgórza Zniesienie i jest widoczny z wielu miejsc w mieście.
Informacje praktyczne: wejście na Kopiec Tatarski i w okolice Krzyża Zawierzenia jest bezpłatne . Na spokojny spacer, obejrzenie obu miejsc i podziwianie panoramy warto przeznaczyć około 20-30 minut .
Fort XI Duńkowiczki
Na zakończenie zwiedzania opuszczamy Przemyśl i jedziemy do Fortu XI Duńkowiczki . Tutaj raczej trzeba już skorzystać z samochodu, ponieważ fort znajduje się około 12 km od Wzgórza Zniesienie , a więc kawałek poza miastem.
Fort XI Duńkowiczki jest jednym z najlepiej zachowanych i najbardziej imponujących fortów Twierdzy Przemyśl. Powstał w XIX wieku jako część zewnętrznego pierścienia fortyfikacji i podczas I wojny światowej brał bezpośredni udział w walkach o Twierdzę Przemyśl. Do dziś zachowało się tutaj wiele elementów dawnej fortyfikacji, dzięki czemu można zobaczyć, jak wyglądał jeden z najważniejszych fortów całego systemu obronnego.
Dzisiaj znajduje się tutaj Muzeum Twierdzy Przemyśl , które w ciekawy i nowoczesny sposób przedstawia historię twierdzy oraz życie żołnierzy. Nie jest to typowe muzeum z samymi gablotami. Wykorzystano tutaj scenografię, multimedia i rekonstrukcje, które pozwalają lepiej poczuć klimat tego miejsca i wyobrazić sobie, jak wyglądało życie załogi fortu podczas wojny.
O Forcie XI Duńkowiczki przygotowałem również osobny, bardziej szczegółowy wpis .
Informacje praktyczne: na terenie fortu znajduje się bezpłatny parking . Na spokojne zwiedzanie całego kompleksu warto przeznaczyć około 1,5-2 godzin , szczególnie jeśli chcecie obejrzeć muzeum, przejść przez skansen pola bitwy i wejść na wieżę widokową, która jest nieco oddalona od fortu.
